Ebeveynlerin çocukluk dönemi aşıları hakkındaki aşı okuryazarlığı ile aşı kararsızlığı arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi
Examining the relationship between parents' vaccine literacy levels and vaccine hesitancy
- Tez No: 918326
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSTAFA ÇELİK
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Aile Hekimliği, Family Medicine
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
- Enstitü: Tıp Fakültesi
- Ana Bilim Dalı: Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Aile Hekimliği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET Amaç: Aşı okuryazarlığı, sağlık okuryazarlığının önemli bir bileşenidir ve aşı kararsızlığını ortadan kaldırmak için umut verici bir yol olarak kabul edilmektedir. Aşı kararsızlığı, aşılama hizmetlerinin mevcudiyetine rağmen erteleme veya reddetme durumu olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada amaç ebeveynlerin aşı okuryazarlık düzeyleri ile aşı kararsızlığı arasındaki ilişkinin incelenmesi ve bunları etkileyen faktörleri belirleyebilmektir. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma 2024 yılında yapılmış tanımlayıcı ve kesitsel tipte bir çalışmadır. Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Mehmetçik Eğitim ASM' ye başvuran kriterlere uygun ebeveynler araştırmaya dâhil edildi. Veri toplama aracı olarak Aşı Okuryazarlığı ölçeği, Aşı Kararsızlığı ölçeği ve demografik sorulardan oluşan anket formu kullanıldı. Katılımcılarla yüz yüze görüşme sağlanıp sözlü onamları alınarak anket formları dolduruldu. İstatistiksel analizler IBM SPSS Statistics 21.0 programı kullanılarak yapıldı ve p<0,05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi. Bulgular: Katılımcıların %56,14'ü (96) ilkokul/ortaokul, %30,41'i (52) lise, %13,45'i (23) ise üniversite ve üzeri eğitim düzeyine sahipti. Gelir durumları incelendiğinde, katılımcıların %71,93'ünün (123) gelirinin giderinden az, %20,47'sinin (35) gelirinin giderine eşit ve %7,60'ının (13) gelirinin giderinden fazla olduğu belirlendi. Kronik hastalığı olmayan bireylerin oranı %76,61 (131), kronik hastalığı olan bireylerin oranı ise %23,39 (40) olarak hesaplandı. Yaş ve cinsiyet gibi değişkenler ile işlevsel, iletişimsel, eleştirel, güven eksikliği ve risk boyutları arasında anlamlı bir ilişki tespit edilmedi (p>0,05). Ancak, literatürde kadınların aşıya yönelik daha olumsuz tutumlar sergilediği yönündeki bulgular göz önünde bulundurularak, bu çalışmanın örneklem grubunun bu sonucu etkileyebileceği kanaatindeyiz. Medeni halin bireylerin iletişim ve güven algıları üzerinde belirgin bir etkisi olduğu tespit edildi. Evli bireylerin, sağlıkla ilgili iletişim süreçlerine daha fazla katılım gösterdiği ve bu durumun evlilik ilişkisinden kaynaklanan sosyal destekle ilişkili olduğu düşünüldü (p<0,01). Ancak, evli bireylerde güven eksikliğinin daha yüksek olduğu belirlendi ve bu durumun partnerler arası tartışmalar veya farklı sağlık inançlarından kaynaklanabileceği yorumu yapıldı (p<0,01). İşlevsel, eleştirel ve risk algısı boyutlarında ise medeni halin etkisinin sınırlı olduğu görüldü. Eğitim düzeyi arttıkça aşı okuryazarlığının arttığı, aşı kararsızlığının azaldığı görüldü. İlkokul ve ortaokul mezunlarının iletişimsel beceri düzeyinin, üniversite ve üzeri mezunlara kıyasla anlamlı derecede daha düşük olduğu tespit edildi (p<0,01). Eleştirel boyutta da benzer şekilde üniversite ve üzeri mezunların, daha yüksek puanlar sergilediği tespit edildi (3,33 ± 1,11, p<0,01). Bunun yanında aşıya karşı güven eksikliğinin eğitim düzeyi arttıkça azaldığı görüldü. Bulgular, gelir düzeyinin aşı okuryazarlığı ve aşı kararsızlığı üzerinde önemli bir etkisi olduğunu, özellikle iletişim, eleştirel düşünme ve güven eksikliği gibi alanlarda belirgin farklar yarattığını gösterdi. Düşük gelir grubundaki bireylerde iletişim becerileri ve eleştirel düşünme düzeylerinin daha düşük, güven eksikliğinin ise daha yüksek olduğu tespit edildi (p<0,01). Gelir düzeyinin risk algısı üzerinde ise anlamlı bir etkisinin olmadığı belirlendi (p>0,05). Kronik hastalığı olan bireylerin işlevsel ve iletişimsel aşı okuryazarlığının daha yüksek olduğu tespit edildi(p=0,02). Bu durum, sağlık hizmeti sağlayıcılarıyla sık iletişim kurmaları ve bilgi edinme fırsatları bulmalarıyla ilişkilendirildi. Aşıya karşı güven eksikliğinin bu grupta daha düşük olduğu belirlendi ve bu durum, aşının faydaları konusunda daha bilinçli olmaları ve sağlık profesyonellerine duydukları güvenle açıklandı (p<0,01). Risk ve eleştirel boyutlarda ise kronik hastalığın belirgin bir etkisinin olmadığı görüldü (p>0,05). Aşı okuryazarlığı arttıkça aşı kararsızlığının azaldığı görüldü. Alt boyutlara bakıldığında, eleştirel düşünce düzeyi arttıkça iletişimsel becerilerin de arttığı tespit edildi (ρ=−0,42, p<0,01). İşlevsel becerisi düşük olan katılımcıların, iletişimsel ve eleştirel becerilerinin de düşük seviyelerde kaldığı gözlemlendi (ρ=−0,450, p<0,01; ρ=−0,42, p<0,01). Ayrıca, düşük işlevsel becerisi olanların aşı konusundaki güven eksikliğinin arttığı, ancak risk algısı ile anlamlı bir ilişki gözlemlenmedi (ρ=0,40, p<0,01; ρ=0,10, p=0,20). İletişimsel ve eleştirel beceriler arttıkça güven eksikliği ve risk algısının azaldığı gözlemlendi (ρ=−0,40, p<0,01; ρ=−0,21, p<0,01). Aşı kararsızlığı ve alt boyutları (risk algısı ve güven eksikliği) ayrı ayrı değerlendirildiğinde, ebeveynlerin çocuklarına aşı yaptırma tutumları üzerinde önemli etkileri olduğunu gösterdi. Güven eksikliği, çocuk aşılarını güçlü şekilde etkilerken (R²=0,62, p<0,01), risk algısının etkisi daha orta düzeyde kaldı (R²=0,22, p<0,01). Bu bulgular, artan aşı kararsızlığının çocukluk çağı aşılarına yönelik tutumlar üzerinde olumsuz bir etki yarattığını ortaya koydu. Sonuç: Bu çalışma, bireylerin aşı okuryazarlığı ve kararsızlığı üzerindeki etkilerini sosyodemografik değişkenler çerçevesinde değerlendirmiştir. Sonuçlar, eğitim ve gelir düzeyindeki artışın aşı okuryazarlığını yükselttiğini ve aşı kararsızlığını azalttığını ortaya koymuştur. Evli bireylerin aşı kararsızlığının daha yüksek olduğu sonucuna varıldı. Kronik hastalığı olan bireylerde aşı okuryazarlığının yüksek, aşı kararsızlığının ise düşük düzeyde olduğu tespit edildi. Çalışmamız, aşı kararsızlığının artmasının aşıya yönelik tutumları olumsuz yönde güçlü bir şekilde etkilediğini ortaya koydu. Çalışma, aşı okuryazarlığının artırılmasının aşı kararsızlığını azaltmada önemli bir araç olduğunu vurgulamış ve bu alanda daha geniş kapsamlı araştırmalara ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymuştur.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT EXAMİNİNG THE RELATİONSHİP BETWEEN PARENTS' VACCİNE LİTERACY LEVELS AND VACCİNE HESİTANCY Objective: Vaccine literacy is an important component of health literacy and is considered a promising approach to addressing vaccine hesitancy. Vaccine hesitancy is defined as the delay or refusal of vaccination despite the availability of vaccination services. This study aimed to examine the relationship between parents' vaccine literacy levels and vaccine hesitancy and to identify the factors influencing them. Materials and Methods: This descriptive and cross-sectional study was conducted in 2024. Parents who met the inclusion criteria and visited the Mehmetçik Training Family Health Center at Ankara Training and Research Hospital were included in the study. Data were collected using the Vaccine Literacy Scale, the Vaccine Hesitancy Scale, and a demographic questionnaire. Face-to-face interviews were conducted with participants, and verbal consent was obtained before completing the forms. Statistical analyses were performed using IBM SPSS Statistics 21.0, with p<0.05 considered statistically significant. Results: Among the participants, 56.14% (96) had primary or middle school education, 30.41% (52) had high school education, and 13.45% (23) had university or higher education. Regarding income levels, 71.93% (123) of participants had income less than expenses, 20.47% (35) had income equal to expenses, and 7.60% (13) had income exceeding expenses. The proportion of individuals without chronic diseases was 76.61% (131), while 23.39% (40) had chronic diseases. No significant relationship was found between variables such as age and gender and the dimensions of functional, communicative, critical thinking, lack of confidence, and risk perception (p>0.05). However, considering findings in the literature suggesting women exhibit more negative attitudes toward vaccines, it is believed that the sample group of this study may have influenced this result. Marital status significantly affected individuals' communication and confidence perceptions. Married individuals participated more in health-related communication processes, likely due to social support associated with marital relationships (p<0.01). However, higher levels of lack of confidence were observed among married individuals, which might be attributed to partner disagreements or differing health beliefs (p<0.01). Marital status had a limited impact on functional, critical thinking, and risk perception dimensions. Increased education levels were associated with higher vaccine literacy and lower vaccine hesitancy. Participants with primary or middle school education had significantly lower communication skills compared to those with university or higher education (p<0.01). A similar pattern was observed in critical thinking, where individuals with university or higher education scored higher (3.33 ± 1.11, p<0.01). Additionally, lack of confidence regarding vaccines decreased with increasing education levels. The findings showed that income level significantly impacted vaccine literacy and hesitancy, particularly in communication, critical thinking, and confidence-related areas. Individuals with lower income had lower communication and critical thinking skills and higher levels of lack of confidence (p<0.01). However, income level had no significant effect on risk perception (p>0.05). Individuals with chronic diseases demonstrated higher functional and communicative vaccine literacy (p=0.02). This was attributed to frequent interactions with healthcare providers and opportunities to acquire health information. Lack of confidence regarding vaccines was lower in this group, likely due to greater awareness of vaccine benefits and higher trust in healthcare professionals (p<0.01). No significant impact of chronic diseases was observed on risk perception and critical thinking dimensions (p>0.05). As vaccine literacy increased, vaccine hesitancy decreased. In-depth analysis revealed that higher critical thinking levels were associated with improved communication skills (ρ=−0.42, p<0.01). Participants with low functional skills also exhibited lower communication and critical thinking abilities (ρ=−0.450, p<0.01; ρ=−0.42, p<0.01). Additionally, participants with low functional skills reported higher levels of lack of confidence regarding vaccines, although no significant relationship with risk perception was found (ρ=0.40, p<0.01; ρ=0.10, p=0.20). Increased communication and critical thinking skills were linked to reduced lack of confidence and risk perception (ρ=−0.40, p<0.01; ρ=−0.21, p<0.01). When vaccine hesitancy and its subdimensions (risk perception and lack of confidence) were evaluated separately, they were found to have significant impacts on parents' attitudes toward vaccinating their children. Lack of confidence strongly influenced childhood vaccinations (R²=0.62, p<0.01), while the effect of risk perception was more moderate (R²=0.22, p<0.01). These findings highlighted the negative impact of increasing vaccine hesitancy on attitudes toward childhood vaccinations. Conclusion: This study evaluated the effects of vaccine literacy and hesitancy within the framework of sociodemographic variables. The results demonstrated that increased education and income levels enhanced vaccine literacy and reduced vaccine hesitancy. Married individuals were found to have higher vaccine hesitancy despite their higher vaccine literacy. Individuals with chronic diseases showed higher vaccine literacy and lower vaccine hesitancy. The study strongly emphasized the adverse impact of increasing vaccine hesitancy on vaccine-related attitudes. It underlined the importance of improving vaccine literacy as a critical tool to reduce vaccine hesitancy and highlighted the need for further comprehensive research in this area.
Benzer Tezler
- Ebeveynlerin sağlık okuryazarlığı düzeyinin çocukluk dönemi aşılarına yönelik tutum ve davranışlarıyla ilişkisi
The relationship of parents' health literacy levels with attitudes and behaviors related to childhood vaccines
BEKİR ERTUĞRUL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
HemşirelikYozgat Bozok ÜniversitesiHemşirelik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SEVİL ALBAYRAK
- Ebeveynlerin sağlık okuryazarlık düzeyleri ile çocukluk çağı aşılarına yönelik tutumları arasındaki ilişki
The relationship between parents' health literacy levels and their attitudes towards childhood vaccinations
FEYZA EFE
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
HemşirelikOndokuz Mayıs ÜniversitesiEvde Hasta Bakım Hemşireliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİRSEN ALTAY
- Aile hekimliği polikliniklerinde takip edilen ebeveynlerin çocukluk çağı özel aşıları hakkındaki bilgi düzeyleri ve tutumlarının değerlendirilmesi
Evaluation of the knowledge levels and attitudes of the parents who arefollowed in family medicine polyclinics about childhood self-paid vaccines
ÖZGE KURŞUN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2021
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
UZMAN ZEYNEP AŞIK
- COVID-19 salgını sırasında ebeveynlerin çocukluk çağı aşılarına ve COVID-19 aşısına karşı tutumlarının değerlendirilmesi
Parents during the COVID-19 epidemic to childhood vaccinations and the COVID-19 vaccine evaluation of their attitudes
FULYA ESİN GÜZEL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2022
Çocuk Sağlığı ve HastalıklarıAnkara ÜniversitesiÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERGİN ÇİFTCİ
- 0-48 ay arası çocuğu olan annelerin çocukluk çağı aşıları hakkında bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi
Evaluation of information attitudes and behaviors regarding childhood vaccinations of mothers with children aged 0-48 months
SEVAL DANIŞKAN KAPANŞAHİN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2024
Aile HekimliğiSağlık BakanlığıAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BURCU KORKUT
DOÇ. DR. HABİBE İNCİ