حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي من سورة غافر إلى سورة الذاريات: دراسة وتحقيقا
Hüseyn b. Hasan el-Helhâlî'nin Beydâvî tefsiri üzerine yaptığı haşiyenin tahkik ve incelemesi (Ğafir Suresinden Zariyât Suresine kadar)
- Tez No: 879657
- Danışmanlar: PROF. DR. SÜLEYMAN PAK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Hüseyin bin Hasan el-Halhalî'nin (ö. 1014/1605) Beyzâvî Tefsiri üzerine Gâfir Sûresi'nden Zâriyât Sûresi'ne kadar olan haşiyesinin ilmî tahkik ve değerlendirmesini konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, Osmanlı ilim geleneğinde yetişmiş önemli bir müfessir olan el-Halhalî'nin ilmî birikimini ortaya koymak ve onun Beyzâvî'ye yazdığı haşiyenin tefsir ilmine katkılarını incelemektir. Halhalî'nin haşiyesi, dil, nahiv, sarf ve mantık gibi ilimlerin incelikleriyle bezenmiş olup, Kur'an âyetlerini hem dilsel hem de aklî yönden derinlemesine tahlil etmektedir. Eserde, farklı kıraat vecihleri açıklanmış, bu vecihlerin dilbilimsel gerekçeleri belirtilmiş, ayrıca Beyzâvî'nin görüşleri eleştirel bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Müellif, tartışmalı meselelerde çeşitli mezheplerin görüşlerini nakledip değerlendirmiş ve kendi tercihini delillerle desteklemiştir. Bu tahkik çalışması, Türkiye'de bulunan üç yazma nüsha esas alınarak hazırlanmıştır. Araştırmada, müellifin hayatı, ilmî kişiliği ve eserlerinin tanıtımında tarihî- betimleyici yöntem, metnin incelenmesinde ise karşılaştırmalı-tahkik yöntemi kullanılmış; metin nüshaları karşılaştırılarak farklılıklar tespit edilmiş, kaynaklara atıflar yapılmış ve gerekli ilmî açıklamalar eklenmiştir. Elde edilen sonuçlar göstermektedir ki, el-Halhalî Azerbaycan bölgesinde yaşamış önde gelen Sünnî âlimlerinden biridir. Tefsir, dil ve kelâm alanlarında derin bilgiye sahip olan müellif, haşiyesinde Mu'tezile ve Şîa'nın görüşlerine ilmî delillerle karşılık vermiştir. Büyük günahların iyi amelleri tamamen yok etmediğini, her şeyin Allah'ın iradesiyle meydana geldiğini, fakat kulun fiillerinde irade sahibi olduğunu savunmuştur. Ayrıca müminlerin Allah'ı âhirette göreceklerini ispat etmiş, Ebû Bekir'in hilafette önceliğini vurgulamış ve Ehl-i Sünnet'in görüşlerini güçlü biçimde temellendirmiştir. Sonuç olarak, Halhalî'nin haşiyesi yalnızca Beyzâvî'nin tefsirini açıklamakla kalmayıp, dönemin ilmî tartışmalarına ışık tutmakta; dilsel, kelâmî ve felsefî yönleriyle tefsir literatürüne önemli bir katkı sunmaktadır. Anahtar Kelimler: Tefsir. el-Beydavi. el-Khalkhali. Ğafir. Tahkik.
Özet (Çeviri)
This doctoral dissertation presents a critical edition and analytical study of the marginal commentary (ḥāshiyah) authored by Ḥusayn ibn Ḥasan al-Khalḫālī (d. 1014 AH / 1605 CE) on al-Bayḍāwī's Qur'anic exegesis, covering the portion from Sūrat Ghāfir to Sūrat al-Dhāriyāt. The aim of the research is to shed light on al-Khalḫālī's scholarly contributions as one of the distinguished Ottoman-era exegetes and to explore the linguistic, theological, and methodological value of his work. Al-Khalḫālī's commentary is characterized by its linguistic depth and intellectual rigor, offering insights in the fields of grammar, morphology, logic, and rhetoric. The ḥāshiyah discusses various Qur'anic readings (qirāʾāt) and their grammatical justifications, while engaging critically with al- Bayḍāwī's interpretations. The author adopts an analytical approach, presenting and evaluating different exegetical opinions before selecting the most convincing view, which he supports through evidence drawn from classical linguistic and exegetical sources. The edition is based on three manuscript copies preserved in Turkey. The study follows a historical-descriptive method in presenting al-Khalḫālī's biography and scholarly background, and a comparative-critical methodology in the editing process. The textual comparison involved collating variants among the manuscripts, annotating differences, and tracing quotations to their original references. The findings reveal that al-Khalḫālī was among the prominent Sunni scholars in the region of Azerbaijan, highly proficient in Qur'anic exegesis, linguistics, and theology. His commentary engages with Mu'tazilite and Shiite doctrines, refuting their claims with sound argumentation. He upholds Sunni principles such as: major sins do not invalidate good deeds, all events occur by God's divine will though humans act by choice, and believers will behold God on the Day of Resurrection. He also affirms Abū Bakr's rightful precedence in the caliphate, countering sectarian objections. In conclusion, al-Khalḫālī's ḥāshiyah represents not only an exposition of al-Bayḍāwī's commentary but also an independent intellectual contribution that reflects the exegetical, linguistic, and theological debates of its time. It thus stands as a significant and original source within the broader field of Qur'anic studies and classical Islamic scholarship
Benzer Tezler
- حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي من سورة يس إلى سورة الزُّمر: دراسةً وتحقيقاً
Hüseyn B. Hasan El-Helhâlî'nin Beydâvî tefsiri üzerine yaptığı haşiyenin tahkik ve incelemesi (Yasin Suresinden Zümer Suresine kadar)
ADİL NAJM ABDULLAH ABDULLAH
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SÜLEYMAN PAK
- حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي من سورة غافر إلى سورة الذاريات: دراسة وتحقيقا
Hüseyn b. Hasan el-Helhâlî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Yaptığı Haşiyenin Tahkik ve İncelemesi (Ğafir Suresinden Zariyât Suresine Kadar)
Mhmood Ali Muhammed al-JANABI
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SÜLEYMAN PAK
- حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي من سورة الطور إلى سورة المدثر: دراسة وتحقيقا
Hüseyin b. Hasan el-Helhâlî'nin Beydâvî tefsiri üzerine yaptığı haşiyenin tahkik ve incelemesi (Tûr Suresinden Muddessir Suresine kadar)
AHMED HUSSEİN IBRAHİM AZZAM
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FAYSAL ARPAGUŞ
- (حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي: من سورة القيامة إلى سورة الناس دراسةً وتحقيقاً)
Hüseyin b. Hasan el-Helhâlî'nin Beydâvî tefsiri üzerine yaptığı haşiyenin tahkik ve incelemesi (Kıyâmeh Suresinden Nâs Suresine kadar)
SAAD YASEEN YOUSIF QUBLAN
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MOHAMADOU ABOUBACAR MAIGA
- حاشية ملا محمد الگردي على كتاب الأنوار للأردبيلي من أول كتاب البيع إلى نهاية كتاب الرهن دراسةً وتحقيقا
Haşiyetü Molla Muhammed el-Gerdi alal Envar li'l-Erdebilli min evveli kitabi'l-bey'i ila nihayeti kitabi'l-rehn diraseten ve tahkikan
ABDULLAH SABAH HAMEED
Yüksek Lisans
Arapça
2017
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İBRAHİM ÖZDEMİR