Zazakî de Sentaks: Têverşanitişê Fekê Vakur, Merkez û Başûrî
Zazaki'de Sentaks: Kuzey, Merkez ve Güney Ağızlarının Karşılaştırılması
- Tez No: 872625
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AHMET KIRKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Doğu Dilleri ve Edebiyatı, Eastern Linguistics and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Zazaca
- Üniversite: Mardin Artuklu Üniversitesi
- Enstitü: Türkiye'de Yaşayan Diller Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kürt Dili ve Kültürü Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada Zazakî sentaksı işlevsel ve tipolojik bir perspektiften incelenmiş, cümle organizasyonunu belirleyen temel mekanizmalar ortaya konulmuştur. Çalışmanın temel amacı; sözcük dizilişi, argüman yapısı, bölünmüş ergatiflik, bilgi yapısı ve bunların TAM (zaman–görünüş–kip) boyutuyla ilişkisini açıklamaktır. Çalışma, Zazakînin temel olarak SOV dizilişine sahip olduğunu göstermektedir; ancak sentaktik organizasyonun yalnızca sözcük dizilişiyle sınırlı olmadığı görülmüştür. Pragmatik unsurlar, topik ve fokus yapıları da cümlelerin organizasyonu üzerinde etkili olmaktadır. Fiil çoğu zaman cümlenin sonunda, nesne ise fiilden önce yer almakta ve bu durum cümle düzeyinde baş-sonlu (head-final) özellikleri ortaya koymaktadır. Bununla birlikte ad ve sıfat öbeklerinde baş-ilk (head-initial) dizilişler baskın durumdadır. Bu durum, Zazakînin tipolojik açıdan yalnızca tek ve sabit bir yapı ile açıklanamayacağını; sentaktik organizasyonunda karma özellikler taşıdığını göstermektedir. Çalışma ayrıca Zazakîde bölünmüş ergatifliğin temel bir sistem olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle geçmiş zaman yapılarında özne (A), nesne (O) ve fiil arasındaki ilişkiler TAM koşullarına göre değişmektedir. Bu durum, Zazakî sentaksının morfoloji, zaman sistemi ve argüman yapısıyla güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermektedir. Ad öbekleri ezafe sistemiyle kurulmakta ve bu sistem baş ile tamamlayıcı arasındaki ilişkiyi düzenlemektedir. Aktif, pasif ve orta (middle) çatılar da valans değişimi ve argüman organizasyonu açısından incelenmiştir. Çalışma, pasif ve orta çatıların anlamsal açıdan birbirine yakın görünmesine rağmen sentaktik açıdan farklı yapılar olduğunu göstermektedir. Bu tez, korpus temelli nitel yöntemle hazırlanmıştır. Çalışmanın temel veri kaynaklarını, Zazakînin üç temel lehçe grubunu temsil eden yayımlanmış masal metinleri oluşturmaktadır. Bu metinler aracılığıyla cümle dizilişi, aktarma cümleleri, topik ve fokus yapıları ile farklı sentaktik yapılar analiz edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Zazakî sentaksının sözcük dizilişi, ergatiflik, morfoloji ve bilgi yapısıyla birlikte işleyen kompleks bir sistem olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines Zazaki syntax from a functional and typological perspective and identifies the fundamental mechanisms underlying sentence organization. The primary aim of the study is to analyze word order, argument structure, split ergativity, information structure, and their relationship with TAM (tense–aspect–mood) categories. The study demonstrates that Zazaki basically exhibits SOV word order; however, its syntax cannot be explained solely through word order patterns. Pragmatic elements, topic, and focus structures also play a significant role in sentence organization. The verb generally occurs at the end of the sentence, while the object precedes the verb, reflecting head-final characteristics at the clause level. Nevertheless, head-initial patterns are dominant in noun and adjectival phrases. Therefore, Zazaki cannot be characterized by a single fixed typological pattern; rather, it displays mixed syntactic features. The study further reveals that split ergativity constitutes a fundamental grammatical system in Zazaki. Especially in past tense constructions, the relationships among the agent (A), object (O), and verb vary according to TAM conditions. This demonstrates that Zazaki syntax is closely interconnected with morphology, tense system, and argument structure. Noun phrases are constructed through the ezafe system, which organizes the relationship between the head and its complement. Active, passive, and middle constructions are also analyzed in terms of valency alternation and argument organization. The study demonstrates that although passive and middle constructions may appear semantically similar, they are syntactically distinct structures. This dissertation is based on a qualitative corpus-based methodology. The primary data sources consist of published Zazaki folktale texts representing the three major dialect groups of Zazaki. Through these texts, sentence order, reported speech constructions, topic and focus structures, and various syntactic patterns are analyzed. In conclusion, the study demonstrates that Zazaki syntax is a complex system shaped through the interaction of word order, ergativity, morphology, and information structure.
Benzer Tezler
- Yukarıpınarbaşı/Sarıcalar (Konya kuzeyi) yöresi paligorskitli serilerin mineralojik incelenmesi
Mineralogical studies on the series containing palygorskite in the Yukarıpınarbaşı/Sarıcalar (Konya north) region
MUSTAFA YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
1988
Jeoloji MühendisliğiAnkara ÜniversitesiJeoloji Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF.DR. YAVUZ ERKAN
- Melekan, Gaz ve Muradan köyleri Zazacasının ses değişimi yönünden karşılaştırılması
Comparing the direction ablaut to the Zaza language of the Melekon, Gaz and Muradon vi̇llages
SEMRA SÖYLEMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
DilbilimBingöl ÜniversitesiZaza Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA KIRKIZ
- Lerch'in Zazaki derlemelerinin çevrimyazımı ve türlerine göre sözcüklerin tahlili
The transcription of Lerch's Zazaki̇ compilations and analysis of the words by type of word classes
MEHMET ASLANOĞULLARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
DilbilimBingöl ÜniversitesiZaza Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA KIRKIZ
- Bingöl yöresi Zazaca halk türküleri
The Zazaki folk songs of Bingöl
ABDULKERİM BOR
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Doğu Dilleri ve EdebiyatıBingöl ÜniversitesiZaza Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NUSRETTİN BOLELLİ
- Edebîyatê Kırdkî (Zazakî) de Mewlıd û Mehemed 'elî Hunî
Zaza edebiyatında Mevlit ve Mehmet Ali Öztürk
ŞAHAP YEŞİLKAYA
Yüksek Lisans
Zazaca
2014
Doğu Dilleri ve EdebiyatıBingöl ÜniversitesiZaza Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İSMAİL NARİN