Geri Dön

The effects of the environment on the Black Sea anchovy - signals on the growth

Çevrenin Karadeniz hamsisi üzerine etkileri- büyüme sinyalleri üzerine

PDF İndir

  1. Tez No: 840087
  2. Yazar: GİZEM AKKUŞ
  3. Danışmanlar: PROF. DR. ALİ CEMAL GÜCÜ
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Deniz Bilimleri, Marine Science
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2023
  8. Dil: İngilizce
  9. Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
  10. Enstitü: Deniz Bilimleri Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Deniz Biyolojisi ve Balıkçılık Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Karadeniz hamsisi, Engraulis encrasicolus (Linnaeus, 1758), hızlı büyüyen, kısa ömürlü küçük pelajik bir balık türü olarak ekonomik açıdan öne çıkmakta ve tek başına Karadeniz'den yakalanan toplam balığın %60'ından fazlasını oluşturmaktadır. Karadeniz'deki ticari balıkçılıkta en çok hedeflenen türlerden olan hamsinin sürdürülebilir kullanımı amaçlanmakta ve bu nedenle son yıllarda yaşa dayalı bilimsel stok değerlendirme modelleri sonucu verilen tavsiyeler doğrultusunda yönetilmektedir. Yaşa dayalı bu modeller için popülasyonu temsil eden yaş verisi büyük önem taşımaktadır. Yapılan ilk değerlendirme çalışmalarından günümüze kadar yaş tayinlerinin doğruluğu ve bölgedeki ülkeler arasındaki tutarlılığı her zaman endişe kaynağı olmuştur. Bunun dışında balığın zaman içinde büyümesinin stoku yansıtır bir şekilde parametrize edilmesi de hem stokun genel durumu ve dayanıklılığı hem de modellerin daha güvenilir sonuçlar vermesi açısından önemli bir etken olagelmektedir. Balığın biyolojik yaşam öyküsünün çıkarımsandığı bu verilerin tutarlı ve hata payı en aza indirilmiş şekilde tahmin edilmesi modeldeki belirsizliklerin azaltılmasını da olanaklı kılmaktadır. Çünkü model zaten bu verilerin tamamen doğru olduğunu varsayarak işlem yapmaktadır. Bunların yanı sıra, 'Birim Stok' bilgisi değerlendirme modellerinin yüzde yüz doğru olduğu varsayılan diğer bir ön kabulüdür. Bu nedenle yönetilecek stokun iyi tanımlanması bu ön kabulü de doğruya yaklaştırmaktadır. Karadeniz hamsisi stok yönetiminde süregelen ön kabul, Karadeniz hamsisi ile Azak hamsisinin ayrı stoklar olduğu ve asla karışmadıklarıdır. Ancak Karadeniz'deki hamsi göz önüne alındığında 20yy'nin başından bari süregelen Karadeniz ve Azak hamsisi stok ayrımı henüz net bir sonuca ulaşamamıştır. Yine de literatüre göre Karadeniz'de varlığı vurgulanan en az iki ayrı stokun bulunduğu söylenebilir. Fakat son genetik çalışmalar bu iki grup arasında genetik bir fark olmadığını vurgularken, farklılaşmalarını çevresel faktörlerin etkilerine bağlamaktadırlar. Bu da bölgesel stok ayrımlarını ön plana çıkarmıştır. Ancak, özellikle insan ve iklim kaynaklı değişimler göz önüne alındığında, bahsi geçen çevresel bariyerlerin ortadan kalkmasıyla bölgesel ayrımları iyice zorlaşmıştır. Bunun yanı sıra, bilinen iki hamsi grubunun farklı büyüme özelliklerine sahip olduğu literatürde kabul görmektedir. Ancak bu konuda yapılan kapsamlı bir çalışmaya ulaşılamamaktadır. Bu tez çalışmasının nihai amacı Karadeniz'deki hamsinin sürdürülebilir yönetimine katkı sağlamak için yaş ve büyüme gibi parametrelerden kaynaklı belirsizliklerin en aza indirilerek stoku yansıtan verilere ulaşmaktır. Dahası Karadeniz'deki bahsi geçen farklı stokların büyüme bilgisi kullanılarak ayrımı yöntemi sorgulanmıştır. Bunun için balıkların iç kulaklarında bulunan, işitme ve denge organı olan küçük kalsiyum karbonat kristaller, otolitler, kullanılmıştır. Balıkçılık biliminde önemli bir araç olan otolit, balık yaşını, büyüme hızını, balığın çevresel koşullara verdiği tepkiyi ve en genel olarak popülasyon dinamiklerini anlamak için kullanılmaktadır. Elde edilen bu bilgiler, sürdürülebilir balıkçılık yönetimi için büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmada hem yaş hem de büyüme bilgisi sağlamak amacıyla tüm Türkiye Münhasır Ekonomik Bölge'sini kapsayan 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018 ve 2020 yıllarında yapılan bilimsel deniz seferlerinde toplanan 3150 hamsi örneğinin sagittal otolitleri kullanılmıştır. Otolit yarıçapı ile toplam balık boyu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğu ortaya koyulmuştur (R2=0.92; p-değeri<.001). Sırasıyla, hızlı ve yavaş büyüme dönemlerinin izleri olan opak ve hiyalin halkalar yaş tayininde kullanılırken, bu halkaların otolit merkezinden uzaklıkları, yarıçapları, ölçülerek yaşa karşılık büyüme miktarları tespit edilmiştir. Bunun için toplam 3960 birikim yarıçap verisi ölçülmüştür. Bu çalışma sonucunda model sonuçlarına doğrudan etki edecek iki ayrı çıktı üretilmiştir. Bunlardan ilki“Karadeniz hamsisi yaş okuma protokolü”dür. Bu protokol şu an tüm Karadeniz'de kullanılmaktadır ve bu sayede, standart ve karşılaştırıla bilinir yaş boy anahtarları üretilebilmektedir. Bir diğeri ise, stoku yansıtan daha doğru büyüme parametreleridir. Şimdiye kadar Karadeniz'de hamsi için yaşa karşılık ortalama balık boyu yöntemi ile elde edilen büyüme parametreleri genellikle yılın farklı zamanlarında toplanan örnekler kullanılarak tahmin edilmiştir. Bu yöntem, örneğin yılın hangi zamanında toplandığına bağlı olarak yaşa karşılık gelen boy bilgisinde kaymaya, dolayısıyla yapılan tahminlerde hataya neden olmaktadır. Ayrıca, stoka katılım boyundan daha küçük balıklar yakalanamadığı için büyüme eğrisi oluşturulurken gerçek olamayacak kadar küçük değerde t0 değerleri tahmin edilmekte, bu da büyüme tahminin güvenilirliğini azaltmaktadır. Tüm bu hata kaynaklarının önüne geçmek için bu çalışmada otolit üzerindeki tam yaşa karşılık gelen boy bilgisi ve sıfır yaşındaki boyu temsilen otolit merkez halkası birikim genişliği kullanılarak von Bertalanffy yöntemi ile büyüme parametreleri tahmini yapılmıştır. Bu yöntem ile güney Karadeniz'deki hamsi için Linf=12.9 cm, K=0.765, ve t0=-0.134 olarak bulunmuştur. Önerilen bu yöntem, hem zaten yaş bilgisi elde etmek için toplanan otolitlerden büyüme bilgisinin de elde edilebilmesini hem geçmişe dönük büyüme parametreleri tahmini mümkün kılmaktadır. Geçtiğimiz son on yıllarda, Karadeniz çok önemli ekolojik değişimlere sahne olmuş ve bu değişimler pek çok canlı üzerinde önemli etkiler yaratmıştır. Hamsi de bu değişimlerden oldukça fazla etkilendiği bilinen bir türdür. Özellikle“birim stok”tanımını zorlaştıran Karadeniz'deki hamsi alt gruplarının varlığı da bu değişimlerin bir parçası olarak tartışılmaktadır. Bu çalışmada da birim stok ön kabulü tartışması için bugüne kadar yapılan, hala ulaşılabilir olan, çalışmalar derlenmiş ve Bölüm 2'de sunulmuştur. Bu derlemeden çıkarılan sonuca göre, Karadeniz'deki hamsi grupları çevresel ekotipler olarak tanımlanmıştır. Bu tez çalışmasında da farklı formların farklı büyüdüğü bilgisi ve büyümenin balığın çevresine verdiği bir tepki olduğu referansı ile hayatlarının ilk yıllarındaki büyüme oranlarına göre, ki bu toplam asimptotik büyümelerinin ~%72'sine karşılık gelmektedir, farklı grupların varlığı araştırılmıştır. İlk yıl büyüme bilgisi otolit üzerinde ilk yaşa karşılık gelen birikimin merkezden uzaklığı ölçülerek elde edilmiştir. Buna göre güney Karadeniz'de farklı büyüyen (ɸ1=2.05, ɸ2=2.29) iki ayrı hamsi grubu tespit edilmiş ve“Grup1”ve“Grup2”olarak isimlendirilmiştir (olabilirlik oranı testi; ki-kare-istatistik: p-değeri < .001, df=3). Buna göre, Bölüm3'te sunulan yönteme göre tahmin edilen büyüme parametreleri Grup 1 ve Grup 2 için sırasıyla Linf (cm) = 12.4 ve 12.1; K(1/yıl) =0.726 ve 1.347; t0 (yıl)= -0.145 ve-0.079 olarak bulunmuştur. Son olarak, eğer balığın içine doğduğu ve geliştiği su farklı büyüyen grupları ortaya çıkaran faktör ise, hayatlarının ilerleyen dönemlerinde, bir kış deneyimledikten sonra da içgüdüsel olarak bu sulara benzer su kütlelerini tercih edecekleri hipotezi test edilmiştir. Bunun yanı sıra, bu çalışma kapsamında test edilen bir diğer hipotez ise tespit edilen farklı su kütlelerinin yılın yavru hamsilerinin büyümelerini de etkileyeceği idi. Bunun için yaz mevsimi (Temmuz-Ağustos) örnekleminin yapıldığı 2013, 2015 ve 2018 yıllarında toplam 363 ayrı istasyonda ölçülmüş sıcaklık, tuzluluk ve floresan değerleri ile hamsi örneklerinin yakalandığı 75 ayrı istasyonun çevresel su kütleleri karakterize edilmiştir. Buna göre her yıl için farklı karakterde ve faklı bölgeleri kapsayan ayrı su kütleleri tespit edilmiştir. Yaz mevsiminde toplanan otolitler, Bölüm 4'teki yöntemle gruplara ayrılmış ve hayatlarının ilk yıllarındaki büyümelerine göre farklı büyüyen iki ayrı grup tespit edilmiştir. Bunun yanında, örneklendiği anda tahmini doğum tarihi olan 1 Haziran'a göre henüz bir buçuk aylık civarında olan o yılın yavrularının otolit yarıçapları büyüme işareti olarak kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, beklenenin aksine bir kış deneyimledikten sonra farklı büyüme özelliği gösteren ergin bireylerin havzada birbirine karıştığı ve tespit edilen farklı grupların belirli bir su kütlesini tercih etmedikleri saptanmıştır (ANOVA; p-değeri>0.05). Ancak sonuçlar göstermektedir ki her ne kadar ergin birey için içinde bulunduğu su kütlesinin bir önemi olmasa da yavrular için durum farklıdır. Örneklenen yılın yavrularının büyümesi ile içinde bulundukları su kütleleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (ANOVA; F (2, 515) = [3.863], p-değeri = 0.022). Ayrıca bu yavrular için yıl bazında ortalama büyümeye bakıldığında besin miktarındaki farkla öne çıkan 2015 yılında en yüksek ortalama yavru büyümesi tespit edilirken (M=0.818mm, SD= 0.184), en sıcak yıl olan 2018 yılında en düşük ortalama yavru büyümesi (M= 0.767mm, SD= 0.159) ölçülmüştür. Sonuç olarak, stok yönetim perspektifi ile yapılan bu tez çalışmasında üretilen yaş okuma protokolü ile elde edilen/edilecek ve her yıl için oluşturulan yaş boy anahtarları ile model içi tertip takipleri mümkün olacak ve stoku yansıtan daha doğru bir model sonucu üretilebilecek. Otolit yöntemi ile elde edilen, belirsizliğin minimize edildiği büyüme tahminleri balıkçılık bağımlı ve bağımsız parametre tahmininde kullanılabilecek. Bu çalışmada balıkçılıktan bağımsız bilimsel araştırma otolit örnekleri ile farklı büyüyen hamsi grupları tespit edilmiştir. Av içindeki gruplar da yine aynı yöntemle yani zaten yaş okumak için toplanan otolitlerden elde edilen ilk yıl büyüme bilgileri ile tespit edilebilir. Böylelikle av içindeki farklı stokların oranları bulunabilecek ve buna göre stok yönetimi yapılabilecektir. Ayrıca, bu çalışma sonucunda Karadeniz hamsisi için yapılan birim stok varsayımlarının yeniden gözden geçirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, stok yönetim planlarının oluşturulması sırasında, yavru hamsi popülasyonlarının, özellikle gelişiminin ilk aşamalarında olanların, kısa vadeli çevresel faktörlere karşı güçlü bir hassasiyet sergilediklerinin dikkate alınması tavsiye edilmektedir. Ayrıca, bu sonuçların daha sonra yapılacak olan iklim değişikliğinin hamsi büyümesi üzerine etkilerini inceleyen çalışmalar için, uzun vadede, temsili bir çerçeve çizdiği öngörülmektedir.

Özet (Çeviri)

The Black Sea anchovy, Engraulis encrasicolus (Linnaeus, 1758), is a fast-growing, short-lived small pelagic fish species. This fish stands out economically as it alone accounts for more than 60% of the total landings in the Black Sea. Being one of the most targeted species in commercial fisheries of the Black Sea, the sustainable exploitation of anchovy is aimed. Accordingly, it has been managed by the recommendations given as a result of age-based scientific stock assessment models in recent years. For these age-based models, age data representing the population is of great importance. The accuracy of age determinations and their consistency across countries in the region have always been a source of concern, from the earliest assessment studies to the present day. In addition, parameterizing the growth of the fish in a way that reflects the stock's overall health and resilience is also an important factor in order to deliver more reliable results for the models. Indeed, these models are already operating by assuming that these data are completely correct and reflect the stock. Therefore, estimating these age and growth, from which the biological life history of the fish is derived, is consistent and the margin of error is minimized, also makes it possible to reduce the uncertainties in the model. In addition, the 'Unit Stock' concept is another presumption that assessment models assume to be accurate. For this reason, a correct definition of the stock to be managed brings this assumption closer to the truth. The ongoing assumption in the management of Black Sea anchovy is to accept that the Black Sea anchovy and the Azov anchovy are separate stocks and they never mix. However, considering the anchovy in the Black Sea, the discussions regarding the separation of Black Sea and Azov anchovy stocks, which have been going on since the early 20th century, have not yet reached a clear conclusion. Nevertheless, according to the literature, it can be said that there are at least two separate stocks in the Black Sea region. However, while recent genetic studies emphasize that there is no genetic difference between these two groups, they attribute their differentiation to the effects of environmental factors. As a result, regional stock differences have come to the fore. But, particularly when anthropogenic and climate-induced changes are taken into account, regional differentiation has become more difficult with the disappearance of environmental barriers between them. On the other hand, the information that these two groups grow differently is underlined in the literature. Yet, a comprehensive study on this subject is not available. The ultimate aim of this thesis is to find a way to obtain accurate information reflecting the stock by minimizing the uncertainties arising from the estimation of parameters such as age and growth to contribute to the sustainable management of anchovy in the Black Sea. In addition, the method of separating the different stocks mentioned in the Black Sea based on the growth information has been questioned. The otoliths, an important tool in fisheries science, are used to understand fish age, growth rate, fish response to environmental conditions, and population dynamics in general. This information obtained is of great importance for sustainable fisheries management. In this study, sagittal otoliths from 3150 anchovy specimens collected during scientific surveys conducted in 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, and 2020 covering the entire Turkish Exclusive Economic Zone were used to get both age and growth information. It was revealed that there is a statistically significant relationship between the otolith radius and the total fish length (R2=0.92; p-value < .001). Opaque and hyaline rings, traces of fast and slow growing periods, respectively, were used for age determination. The radius of these increment rings from the otolith center were measured. From here, the growths for each age were calculated. A total of 3960 incremental radii data were measured for this aim. As a result of this thesis, two separate outcomes were produced that will directly affect the model results. The first is the“Black Sea anchovy age reading protocol”. This protocol is currently used throughout the Black Sea region. In this way, standard and comparable age-length keys can be produced. Another is the more accurate growth parameters that reflect the stock. So far, growth parameters for anchovy in the Black Sea have been obtained using the mean size at age method. These were generally estimated using samples collected at different times of the year. This method causes a shift in the age-corresponding length information depending on the time of the year that the sample is collected, thus causing errors in the estimations. In addition, t0 values that are too small to be true are estimated while constructing the growth curve. This reduces the reliability of the growth prediction. In order to avoid all these sources of error, in this study the growth parameters were estimated with the von Bertalanffy approach by using the growth increment radii-at-age as a proxy for the exact total length of the fish-at-age. Utilizing this method, Linf=12.9 cm, K=0.765, and t0= -0.134 were estimated for anchovies in the southern Black Sea region. This proposed method makes it possible to obtain growth information from otoliths that have already been collected to get age information, as well as to predict retrospective growth parameters. In the last decades, very significant ecological changes have occurred in the Black Sea, and these changes have had a significant impact on many living beings. Anchovy is known to be severely affected by these changes. The existence of anchovy subgroups in the Black Sea region, which makes the definition of“unit stock”difficult, is also discussed as a part of these changes. In this study, the studies that have been done to date, which are still available, are compiled and presented in Chapter 2. According to the conclusion drawn from this review, anchovy groups in the Black Sea were defined as environmental ecotypes. In this thesis, the existence of different groups was investigated by their growth rates in the first year of their life, which corresponds to ~72% of their total asymptotic growth, with the knowledge that different forms grow differently and with the reference that growth is a response to the environment of the fish. The first-year growth information was obtained by measuring the distance from the center of the otolith to the edge of the increment corresponding to the first age. Accordingly, two different anchovy groups labeled as“Group 1”and“Group 2”that grow differently (ɸ1=2.05, ɸ2=2.29) have been detected in the southern Black Sea region (likelihood ratio test; chi-square statistics: p-value < .001, df=3). So, estimated growth parameters according to the method proposed in Chapter 3 for Group 1 and Group 2, respectively: Linf (cm) = 12.4 and 12.1; K(1/year) = 0.726 and 1.347; t0 (year)=-0.145 and -0.079 were found. Finally, the hypothesis was tested that if disparate growth patterns among groups arise due to variations in the seawater properties of their respective spawning environments, then, later, they will instinctively prefer water bodies similar to those water. This propensity persists even if the intermixing occurs after experiencing a winter. Moreover, it was also tested that these different water masses will eventually influence the growth of the young-of-year. For this purpose, the temperature, salinity, and fluorescence values were measured at a total of 363 different stations in the years 2013, 2015 and 2018 as part of the summer season (July-August). Subsequently, the seawaters of 75 different stations where anchovy samples were caught were characterized. Accordingly, separate water masses with different characteristics and covering different regions were identified for each year. The otoliths collected from the summer season were grouped, and two different groups were identified that grew differently according to their growth in the first years of their lives. In addition, the otolith radii of the young-of-year, who were only one and a half months old at the time of sampling, corresponding to the estimated birth date of June 1, were used as growth markers. According to the results of the study, contrary to expectations, it was found that adult individuals who experienced a winter were intermixed in the basin and the detected different groups did not prefer a particular water mass (ANOVA2013; F (1, 75) = [2.0812], p-value = 0.1533; ANOVA2015; F (1, 112) = [3.374], p-value = 0.06888.; ANOVA2018; F (2, 84) = [0.5873], p-value = 0.5581). However, the results show that even though the water mass characteristics they are in do not matter for adults, the situation is different for the young-of-years. A statistically significant relationship was found between the growth of the offspring of the sampled year and the water masses in which they were caught (ANOVA; F (2, 515) = [3.863], p-value = 0.022). In addition, when examining the average growth of these young-of-years, in 2015, which is characterized by the high amount of fluorescence, the highest mean growth was noted (M=0.818 mm, SD=0.184). Yet, the lowest average young growth was recorded in 2018, which was the hottest among sampling years (M = 0.767 mm, SD = 0.159). As a result, it will be possible to track the cohorts within the model with the age-length key for each sampling year generated by the age reading protocol prepared within the scope of this thesis study, which was prepared with a stock assessment perspective. Thus, a more accurate model result reflecting the stock will be achieved. Growth estimates obtained using the otolith method can be used to estimate fishery-dependent and independent parameters with minimal uncertainty. This study identified different growing anchovy groups from otolith samples collected as part of fishery-independent scientific research surveys. The different growing group compositions in the catch can also be determined using the same method, that is, with the first-year growth information obtained from otoliths collected for age reading. In this way, the ratios of different stocks in the catch can be found and the stocks may be managed accordingly. As a result of this study, it is recommended to reconsider the unit stock assumptions made and the size-selective fishery regulation for the Black Sea anchovy. It is further recommended to take into consideration that juvenile anchovy populations, particularly those in their early stages of development, exhibit strong sensitivity to environmental factors. This consideration bears significance in the establishment of stock management plans. Furthermore, it is anticipated that these results will provide a representative framework for future studies examining the effects of climate change on anchovy growth.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    348416

    Bilim ve sanat merkezi öğrencilerinin plastik atıkların geri dönüşümü ve çevreye etkisi konusundaki tutumlarının belirlenmesi (Batı Karadeniz Bölgesi örneklemi)

    Defining the attitudes of the students at art and science centers against recyling of plastic waste and its effects on environment (a case study from West Black Sea Region)

    FATMA BAKAR

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2013

    Eğitim ve ÖğretimKastamonu Üniversitesi

    İlköğretim Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. BAHATTİN AYDINLI

  2. Tez No

    506114

    Orta Karadeniz Bölgesi elektrik dağıtım sektöründe kullanılan ağaç direklerinin çevre ve iş güvenliğine etkileri

    Effects of environmental and business safety on treadments used in The Middle Black Sea Regional electricity distribution sector

    ELÇİN İNCEOĞLU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2018

    Ormancılık ve Orman MühendisliğiÜsküdar Üniversitesi

    İş Sağlığı ve Güvenliği Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA YAĞIMLI

  3. Tez No

    691038

    Biyokömür uygulamalarının Karadeniz Bölgesi toprağının pH'sına ve bazı biyolojik aktivite parametrelerine etkileri

    The effects of biochar applications on the pH of the Black Sea region soil and some biological activity parameters

    ABDULLAH ARIN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2021

    ZiraatIsparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi

    Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ALİ COŞKAN

  4. Tez No

    871313

    Rusya Ukrayna Savaşının Karadeniz'de mavi ekonomi üzerindeki etkileri

    The effects of Russia Ukraine war on blue economy in Black Sea

    İHSAN BORAZAN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2024

    Deniz Bilimleriİstanbul Üniversitesi

    Denizel Çevre Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. CEM GAZİOĞLU

  5. Tez No

    212123

    Baraj işleyiş süreçlerinde sosyal ve fiziksel çevre etkileri-Doğu Karadeniz bölgesi barajları

    The effects of social and physical environments on the operational processes of dams-Dams in Eastern Black Sea region

    ÇAĞLA ÇOLAK

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2007

    Çevre MühendisliğiKaradeniz Teknik Üniversitesi

    Mimarlık Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. SONAY ÇEVİK

Geri Dön