19. yüzyıla ait Çağatayca tıp metni (inceleme-metin-dizin)
Chagatai medical text of the 19th century
- Tez No: 785676
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SEVDA KAMAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Jarring Koleksiyonu, tıbbi eser, inceleme, dizin, Dil bilgisi, Dil özellikleri, Tıp metinleri, Tıp tarihi, Çağatayca, Chagatai Turkish, Jarring Collection, Medical Text, analysis, index, Grammar, Language features, Medical texts, History of medicine, Chagatay language
- Yıl: 2023
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Bartın Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarihin her döneminde sağlıklı kalma, hastalıklardan korunma, yaralarını sarma gibi konular insanın temel meseleleri olmuştur. Bu doğrultuda geliştirilen yöntemler, edinilen bilgi ve birikimler tıp bilimini ortaya çıkarmıştır. Başlangıçta şifahen aktarılan tıbbi bilgi ve birikimler yazının bulunmasıyla kayda geçirilmiş ve tıp metinleri ortaya çıkmıştır. Tıp metinleri hem halkın ihtiyaçlarına cevap veren hem de içerisinde yer alan bilgilerle çeşitli disiplinlerin çalışmalarına malzeme sunan önemli eserlerdir. Bu çalışmada, İsveç Lund Üniversitesi Kütüphanesi Jarring Koleksiyonunda Jarring Prov. 357 numarasıyla kayıtlanan eser doktora tezi olarak ele alınmıştır. Eserin yazarı ya da müstensihi belli değildir, temmet kaydında belirtilen H. 1299/M. 1881-1882 tarihinin ise eserin yazılış tarihi mi istinsah tarihi mi olduğu bilinmemektedir. 147 varak ve çoğunlukla 11 satırdan oluşan eser, vii dil özellikleri açısından Çağatay Türkçesinin son dönemini yansıtmaktadır. Eserin içerisinde humoral patoloji anlayışına dayalı hastalıklar ve bu hastalıkların tedavi reçeteleri sunulmuştur. Halk hekimliğine yönelik uygulamaları barındıran eserin son bölümlerinde bitkilerin Arapça- Farsça-Türkçe karşılıkları, bitkiler ve hayvansal ürünlerin özellikleri ve Lokman Hekim'in hayatına yer verilmiştir. Çalışma,“Giriş, Çağatayca Tıp Metni Nüshaları Tanıtımı, İnceleme, Metin, Sözlük ve Sonuç”bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Türk tıp tarihi dönemlerinin genel özelliklerine yer verilmiş ve bu dönemlerde yazılan tıp metinleri hakkında bilgiler sunulmuştur. 19. Yüzyıla Ait Çağatayca Tıp Metni bölümünde ele alınan eserin ana nüshası (Jarring Koleksiyonunda Jarring Prov. 357) ve destek nüshaları (Berlin ve İstanbul) tanıtılarak nüshaların birbiriyle ilişkisi değerlendirilmiştir. İnceleme bölümünde eserin dil özellikleri“Yazım Özellikleri, Ses ve Şekil Bilgisi”başlıkları altında incelenmiştir. Metin bölümünde eser, transkripsiyon harfleri kullanılarak Latin alfabesine aktarılmış; bu aktarımda destek nüshalardan (Berlin ve İstanbul) gerekli yerlerde destek alınmış ve dipnotlarda açıklamalar yapılmıştır. Sözlük bölümünde kelimeler, gramatikal dizin şeklinde verilmiş ve kelimelerin anlamlandırılmaları metin esas alınarak yapılmıştır. Sonuç bölümünde ise elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Hazırlanan doktora tezinin Türk dilinin tıbbi terminolojisine, Türk tıp tarihi ve folklor çalışmalarına katkı sunması amaçlanmaktadır.
Özet (Çeviri)
In every stage of history, the issues of staying healthy, having protection against diseases, healing wounds have been the basic concerns of human beings. The methods developed, the knowledge and experience gained in this direction have brought about the science of medicine. The medical knowledge and experience that was transferred orally in the beginning, were recorded upon the invention of writing and medical texts emerged. Medical texts have been important works that both respond to the needs of the public and provide material for the studies of various disciplines with the information contained in them. In this study, the manuscript which is currently registered in the Jarring Collection of Swedish Lund University Library Jarring with number Prov. 357 has been handled as a doctoral thesis. The author or copyist of the work is not known, it is not known whether the date H. 1299/M. ix 1881-1882, which is stated in the temmet record, is the date of writing or the copy date of the work. The work, which consists of 147 leaves and mostly 11 lines, reflects the last period of Chagatai Turkish in terms of language features. In the study, diseases based on humoral pathology and treatment prescriptions of these diseases have been presented. The Arabic- Persian-Turkish equivalents of plants, the characteristics of plants and animal products and the life of Lokman Hekim are included in the last chapters of the work, which contains applications for folk medicine (material and magical treatment methods). The study consists of“Introduction, Presentation of Copies of Chagatai Medical Texts, Analysis, Text, Dictionary and Conclusion”sections. In the introduction part, the general characteristics of the Turkish Medical History periods have been given and information about the medical texts written during these periods have been presented. In the part of Chagatai Medical Text of the 19th Century, the main copy (Jarring Prov. 357 in the Jarring Collection) and auxiliary copies (Berlin and İstanbul) by introducing the relationship of the copies with each other have been evaluated. In the analysis section, the language features of the work have been examined under the headings of“Writing Characteristics, Phonetics and Shapes”. In the text section, the work has been transferred to the Latin alphabet using transcription letters; in this transfer, support has been received from the auxiliary copies (Berlin and Istanbul) where necessary and explanations have been made in the footnotes. In the the dictionary part the words, have been given in the form of a grammatical index and the meanings of the words have been identified based on the text. In the conclusion part, the obtained findings have been evaluated. It is aimed that the prepared doctoral thesis will contribute to the medical terminology of the Turkish language, Turkish medical history and folklore studies.
Benzer Tezler
- Hüseyin Sadettin Arel'in Türk makam müziğinde çok seslilik düşüncesi:“Beşleme No. 1”eserinin analizi
Hüseyin Sadettin Arel's thought on polyphony in Turkish makam music: Analysis of“Beşleme No. 1”
ORKUN ZAFER ÖZGELEN
Doktora
Türkçe
2024
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. GÖZDE ÇOLAKOĞLU SARI
DOÇ. DR. SADIK UĞRAŞ DURMUŞ
- Geç dönem Çağatay Türkçesi ile yazılmış bir Şehzade Behram ve Melike Hunrîz hikâyesi (Metin-tercüme-gramer-dizin)
A story of Sehzade Behram and Melike Hunriz written in late Chagatai Turkish (Text-translation-grammar-index)
GÜLŞAH ALTIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ASLI ZENGİN
- Âgehi`nin Riyâzü'd-Devle adlı eseri (vr. 175b-vr. 204b): Giriş-metin-dizin
Âgehi's historical literary work name as Riyâzu'd-Devle
KAILIBINUER AIBAI
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MESUT ŞEN
- 19. yüzyıldan Çağatayca bir divan: Harezmi Kamil Divanı'nın transkripsiyonu ve incelemesi
A nineteenth-century chagatai divan: A transcription and analysis of the Divan of Harezmi Kamil
DÜRDANE TEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıBoğaziçi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TÜLAY DEMİRCİOĞLU
- Ali Şir Nevâyî dilinden Özbek ve Türkmen Türkçelerine söz varlığındaki gelişmeler
Başlık çevirisi yok
ÖZLEM EMİNOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıSivas Cumhuriyet ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLAL YÜCEL