Bir muhaddis tarihçi olarak İbn Ebî Hayseme ve et-Târîhu'l-Kebîr'deki metodu
Ibn Abī Kh̲ayt̲h̲ama as a muhaddith historian and his method in al-Tārīkh al-Kabīr
- Tez No: 1020521
- Danışmanlar: PROF. DR. MUHAMMED ENES TOPGÜL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Hadis Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
3./9 asır hadis ilimlerinin tedvin ve tasnif faaliyetlerinin olgunluk aşamasına ulaştığı, klasik hadis literatürünün temel kaynaklarının ortaya çıktığı bir dönem olarak kabul edilir. Bu yüzyılda hadis, tarih, tabakât ve ricâl sahalarında telif edilen eserler, yalnızca kendi dönemlerinin ilmî birikimini muhafaza etmekle kalmamış, aynı zamanda sonraki asırlarda İslam ilim geleneğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Özellikle Abbâsîler döneminde Bağdat'ın siyasi merkez olmasının yanı sıra ilmî ve kültürel bir cazibe merkezi hâline gelmesi, hadis rivayeti ve tarih yazıcılığı açısından son derece verimli bir entelektüel ortamın oluşmasını sağlamıştır. Bu süreçte İbn Sa'd (ö. 230/845), Halîfe b. Hayyât (ö. 240/854-5), Fellâs (ö. 249/864), Buhârî (ö. 256/870), Müslim (ö. 261/875), Fesevî (ö. 277/890), İbn Ebî Hayseme (ö. 279/892), Ebû Zür'a ed-Dımaşkî (ö. 281/894) ve İbn Ebî Âsım (ö. 287/900) gibi muhaddis-tarihçiler, rivayet merkezli tarih yazımının en önemli temsilcileri olarak öne çıkmışlardır. Bu isimler tarafından tasnif edilen eserler hem hadis rivayetlerini hem de râvi biyografilerini sistemli biçimde kayıt altına alarak sonraki nesillere aktarmıştır. Bu eserlerin büyük kısmında tarihî olaylar, siyer rivayetleri, ensâb bilgileri ve İslami ilimlere dair birçok bilgi isnâd merkezli bir yaklaşımla derlenmiştir. Bu çalışmada ise mezkûr isimlerden İbn Ebî Hayseme'nin günümüze kısmen ulaşabilen et-Târîhu'l-kebîr adlı eseri bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Beş bölümden oluşan çalışmada ilk olarak müellifin hayatı, ilmî şahsiyeti ve yetiştiği entelektüel çevre değerlendirilmiş, akabinde eserin telif süreci, yazma nüshaları, rivayet ve intikal serüveni ele alınmıştır. Daha sonra eserin kaynakları, rivayet ağları ve kaynak metinlere sadakat meselesi analiz edilip et-Târîhu'l-kebîr'in iç düzeni ve yapısal özellikleri incelenmiştir. Ayrıca eserin muhtevası isnâd kullanımları, râvi biyografileri, tarih ve siyer rivayetleri, İslami ilimlere dair malzeme ile cerh-ta'dîl ve hadis usulü konuları çerçevesinde kapsamlı bir analize tabi tutulmuştur. Böylece et-Târîhu'l-kebîr'in hem erken dönem tarih ve tabakât literatürü içerisindeki konumu hem de hadis merkezli tarih yazıcılığına yaptığı katkılar ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
The third/ninth century is generally regarded as the period in which the processes of compilation (tadwīn) and classification (taṣnīf) in the hadith sciences reached maturity and the foundational sources of the classical hadith corpus emerged. The works produced during this century in the fields of hadith, history, ṭabaqāt, and rijāl not only preserved the scholarly heritage of their own time but also played a decisive role in shaping the Islamic intellectual tradition of subsequent centuries. In particular, the transformation of Baghdad, under the ʿAbbāsids, into not only the political center of the empire but also a major hub of learning and culture fostered a highly productive intellectual environment for both hadith transmission and historical writing. Within this milieu, scholar-historians such as Ibn Saʿd (d. 230/845), Khalīfa b. Khayyāṭ (d. 240/854–5), al-Fallās (d. 249/864), al-Bukhārī (d. 256/870), Muslim (d. 261/875), al-Fasawī (d. 277/890), Ibn Abī Khaythama (d. 279/892), Abū Zurʿa al-Dimashqī (d. 281/894), and Ibn Abī ʿĀṣim (d. 287/900) emerged as leading representatives of a narration-centered approach to historiography. The works compiled by these scholars systematically preserved both hadith reports and transmitter biographies, transmitting them to later generations. In many of these works, historical events, sīra traditions, genealogical information, and a wide range of materials related to the Islamic sciences were brought together through an isnād-based methodology. This study offers a comprehensive examination of al-Tārīkh al-Kabīr, the partially extant work of Ibn Abī Khaythama, one of the most significant compilers among the aforementioned scholar-historians. Consisting of five chapters, the study begins with an analysis of the author's life, scholarly profile, and intellectual milieu. It then investigates the composition of the work, its manuscript tradition, and its transmission history. Subsequently, the study analyzes the sources of the work, its networks of transmission, and the issue of textual fidelity, before examining the internal organization and structural characteristics of al-Tārīkh al-Kabīr. The final chapter provides a comprehensive analysis of the work's contents, focusing on its use of isnāds, biographical notices of transmitters, historical and sīra reports, materials related to the Islamic sciences, as well as discussions pertaining to jarḥ wa-taʿdīl and hadith methodology. Through this examination, the study seeks to elucidate both the place of al-Tārīkh al-Kabīr within the early historiographical and ṭabaqāt traditions and its contribution to the development of hadith-centered historiography.
Benzer Tezler
- 1985-1986 yıllarında Polatlı Devlet Hastanesine kaza nedeniyle başvuranların incelenmesi
Başlık çevirisi yok
FERHAN ŞENOL
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
İlk ve Acil YardımGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. HİKMET PEKCAN
- Bir ilaç fabrikasında personel gereksinmesinin belirmesi seçilmesi ve elde tutulmasına yönelik bir uygulama çalışması
Başlık çevirisi yok
EMİNE BOZBAĞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1989
İşletmeİstanbul ÜniversitesiÇalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TUĞRAY KAYNAK
- Ulaş Sağlık Ocağı merkezinde nüfusun bazı niteliklerine ve konutların durumuna ilişkin bir çalışma
An Investigation carried out at the Ulaş Public Health Centre concerning some characteristics of the population and housing conditions in the district of Ulaş
EROL ŞANLI
Doktora
Türkçe
1985
Halk SağlığıCumhuriyet ÜniversitesiHalk Sağlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SERVET ÖZGÜR
- 1981 Türkiye tarımsal yapısının önemli bileşenleri ve tarımsal bölgelerin elde edilmesi
Principle components of Turkey's agricultural structure and to determine agricultural rigions in 1981
İHSAN KARABULUT
- Antakya tarihi ticaret merkezi mekansal yapı değişim ve gelişim sürecinin kent ticaret merkezi planlamasına etkinliği
The Effectiveness of spatial structural chance and development period of the historical trade center of Antakya in the urban trade planning
NEVİN TURGUT
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Şehircilik ve Bölge PlanlamaGazi ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NURCAN UYDAŞ