Âkifzâde Abdürrahim Efendi'nin Mecelletü'l-Mehâkim adlı eseri bağlamında fıkıh düşüncesi
The juristic thought of Aki̇fzâde Abdurrahim Efendi in the context of his work Mecelletu'l-Mehâkim
- Tez No: 1019529
- Danışmanlar: PROF. DR. ASIM CÜNEYD KÖKSAL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Fetvalar, İslam hukuku, Fatwas, Islamic law
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı ilmiyye teşkilatında önemli görevler üstlenen Âkifzâde Abdürrahîm Efendi'nin (1177-1231/1763-1816) İstanbul Bâb Mahkemesi kadılığı esnasında telif ettiği Mecelletü'l-mehâkim adlı fıkıh eseri bu araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Mübtedî kadı ve müftülere rehberlik etmek amacıyla kaleme alınan çalışma; XIX. yüzyıl başlarında bir Osmanlı fakihinin mevcut fıkıh, fetva ve nakil müktesebatını nasıl işlediğini analiz etmeye imkân tanımaktadır. Bu monografik araştırmanın temel amacı, Mecelletü'l-mehâkim'i şekil, muhteva ve yöntem bakımından inceleyerek dönemin Osmanlı fıkıh düşüncesini ve yargı pratiğini ortaya koymaktır. Metin analizi yöntemiyle yürütülen çalışmada, eserin fürû fıkıh ve fetva kaynaklarından yapılan nakillerin yanı sıra, müellifin özgün şerh, tahrir ve tahlillerini barındırması bakımından benzer mecmualardan daha ileri ve sistematik bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. İhtilaflı meselelerde dönemin fetva ve amel sahasında esas alınan müftâ bih ve ma'mûl bih görüşleri öne çıkaran açıklayıcı bir üslubun benimsendiği görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, cari hukuki uygulamaları ve mahkeme ortamındaki pratik ihtiyaçları görünür kılmaktadır. Ayrıca eserde şeyhülislâm fetvalarının ekseriyetle er-Revâyihu'z-zekiyye gibi ihtisar formundaki telhis mecmualarından aktarıldığı saptanmıştır. Bu bağlamda, fetva telhislerine ve telhis yöntemiyle oluşturulan fetâvâ fihristi mahiyetindeki kaynakların literatürdeki işlevine dikkat çekilmiştir. Sonuç olarak Mecelletü'l-mehâkim'in, bir kadının perspektifinden dönemin Osmanlı hukuk pratiğini yansıtan, teorik birikim ile kazâ sahasındaki cari uygulamalar arasındaki ilişkiyi takibe imkân veren özgün bir kaynak olduğu ortaya konmuştur.
Özet (Çeviri)
This study examines Mecelletü'l-mehâkim, a work on Islamic law composed by Âkifzâde Abdürrahîm Efendi (1177–1231/1763–1816) during his tenure as a judge at the Istanbul Bâb Court. Written as a practical guide for novice judges and muftis, the work shows how an early nineteenth-century Ottoman jurist engaged with the accumulated corpus of substantive fiqh, fatwa literature, and transmitted legal opinions. The study aims to analyse Mecelletü'l-mehâkim in terms of its form, content, and methodology, and thereby to elucidate the legal thought and judicial practice of the period. Using textual analysis, the study demonstrates that the work combines extensive quotations from fiqh and fatwa sources with the author's own commentaries, annotations, and evaluations. It therefore differs from conventional fatwa compilations by integrating transmitted legal material with interpretive analysis. In disputed matters, Âkifzâde adopts an explanatory style that foregrounds the muftā bih and maʿmūl bih opinions followed in contemporary fatwa practice and judicial application. The work thus sheds light on prevailing legal practices and the practical needs of the court. The study also establishes that a substantial number of fatwas issued by Ottoman şeyhülislams were transmitted through abridged compilations, especially Revâyihu'z-zekiyye. It accordingly draws attention to the role of fatwa abridgements and fatwa-index compilations produced through the method of talkhīṣ. Ultimately, Mecelletü'l-mehâkim emerges as a distinctive source that reflects Ottoman legal practice from a judge's perspective and reveals the relationship between doctrinal scholarship and judicial practice.
Benzer Tezler
- III. Ahmed devri Osmanlı şiirinde sosyal ağlar ve edebî prestij
Social networks and literary prestige in the Ottoman poetry of III. Ahmed era
EBRU ONAY
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve Edebiyatıİhsan Doğramacı Bilkent ÜniversitesiEski Türk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET KALPAKLI