Âşık tarzı müzik geleneğinin usta-çırak ilişkisi çerçevesinde aktarımı (Aşık Ali Rıza Ezgi ve Aşık İrfan Erdağı örneklemi)
Transfer of âşık style music tradition within the framework of master-apprentice relationship (Sample of Aşık Ali Rıza Ezgi ve Aşık Irfan Erdağı örneklemi)
- Tez No: 1019280
- Danışmanlar: PROF. DR. SITKI BAHADIR TUTU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Halk Bilimi (Folklor), Dilbilim, Müzik, Folklore, Linguistics, Music
- Anahtar Kelimeler: Etnomüzikoloji, Folklor, Müzikoloji, Notasyon, Üslup, Ethnomusicology, Folklore, Musicology, Notation, Stylistic
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Müziği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Müziği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET Bu araştırma Kars yöresi âşık tarzı müzik geleneğinin usta-çırak ilişkisi ekseninde kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını ve bu süreçte söz-ezgi bileşenlerinin nasıl yeniden yaratıldığını incelemektedir. Çalışmanın teorik perspektifi geleneksel metinleri salt durağan kütüphane nesneleri olarak değil canlı icra anındaki dinamik yapısıyla ele alan bağlam merkezli sözlü kompozisyon teorisi ve uygulama merkezli performans teorisi üzerine yapılandırılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi temel alınmış olup kültür analizi ve etnografya araştırma desenleri kullanılmıştır. Geleneğin ustanın ustası ve çırağın çırağı aktarım zincirini en iyi yansıttığı tespit edilen Âşık Ali Rıza Ezgi (usta) ve Âşık İrfan Erdağı (çırak) araştırmanın örneklem grubunu oluşturmuştur. Veriler katılımcı gözlem yoluyla ve kaynak kişilere uygulanan Açıklamalı Bilgilendirme Formu/ABF I-II ile Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu/YYGF I-II aracılığıyla toplanmıştır. Birinci bölümde Kars yöresi âşık tarzı müzik geleneğinin icracı profilleri, ortam-bağlam-uzam koşulları, uygulamaları (bade içme, atışma, hikâye anlatıcılığı) ve hava derleme özellikleri detaylandırılmıştır. İkinci bölümde usta-çırak ilişkisi bağlamında Âşık Ali Rıza Ezgi'nin ve Âşık İrfan Erdağı'nın biyografileri, yetiştikleri doğal (köy) ve kentsel ortam farklılıkları incelenmiştir. Geleneğin aktarım süreci; hazırlanma-planlama, dinleme-özümseme, uygulama-aktarma, performans-icra ve yeniden-yaratma dönemleri olmak üzere beş temel evrede tahlil edilmiştir. Üçüncü bölümde bu iki âşık tarafından irticalen (doğaçlama) icra edilen 10 adet âşık havasının (Divan Havası, Cığalı Tecnis Havası, Güzelleme Havası, Garaçı Havası, At Üstü Havası, Segâh Havası, Şur-Dilgam Havası, Yerli Havası 01, Yerli Havası 02, Köroğlu Havası) toplam 20 varyantı üzerinden derinlemesine yapısal ezgi analizleri yapılmıştır. Karşılaştırmalı müzikal çözümlemeler; Ezgi Malzemesi Kesiti/EMK ve Ezgi Çizgisi Kesiti/EÇK yöntemleriyle makam, ritim, vezin-vurgu-uyak ve çalgısal-sözel kısımlar olmak üzere 8 alt düzeyde gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular ve sonuç: Yapılan analizler sonucunda; usta-çırak arasındaki aktarım sürecinin mekanik bir ezberden ibaret olmadığı, temel müzikal iskeletin (makam ve ezgi çatısının) büyük bir sadakatle devralındığı kanıtlanmıştır. Ancak çırak âşığın; değişen sosyokültürel ortamlar, kısıtlı festival süreleri ve kendi sanatsal-bireysel üslubu çerçevesinde eserlere yeni süslemeler, nidalama öbekleri ve farklı ritmik aralık atlamaları ekleyerek eserleri bireysel bir yeniden yaratım edimiyle inşa ettiği tespit edilmiştir. Çalışma âşıklık geleneğindeki bu dinamik adaptasyon yeteneğinin kültürel mirasın köklerinden kopmadan geleceğe taşınmasını sağlayan en önemli unsur olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışma Ege Üniversitesi/EÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü/SBE Türk Müziği Ana Bilim Dalı Türk Müziği Doktora Programı kapsamında Doç. Dr. Sıtkı Bahadır Tutu danışmanlığında“Âşık Tarzı Müzik Geleneğinin Usta-Çırak İlişkisi Çerçevesinde Aktarımı”ana başlığı adı altında doktora tezi olarak hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında“Giriş Bölümü”ana başlığı“Araştırma Literatürü, Araştırma Amacı, Araştırma Kapsamı, Araştırma Problemi, Araştırma Yöntemi, Araştırma Örneklemi, Kuramsal Çerçeve, Araştırma Önemi”olmak üzere 08 alt başlık altında hazırlanmıştır. Bu çalışma“bağlam merkezli halk bilimi kuramları; sözlü kompozisyon teorisi ve performans teorisi özellikleri”ekseninde yapılandırılmıştır. Çalışma kapsamında“nitel araştırma yöntemi; kültür analizi-etnografya-etnografi araştırma deseni”çerçevesinde hazırlanan“Açıklamalı Bilgilendirme Formu/ABF I-II”ve“Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu/YYGF I-II”uygulanmıştır. Çalışma aracılığıyla Âşık Ali Rıza Ezgi ve Âşık İrfan Erdağı taraflarından derlenen 20 adet sözel-ezgisel içerikli eser“biçim-içerik analizleri; yapısal-armonik karakter özellikleri”yapı-tasarı birimi türleri özellikleri, perde-derece kalış türleri özellikleri, ses-ezgi kümesi türleri özellikleri olmak üzere 03 düzeyde karşılaştırmalı tarzda incelenmiştir. Çalışma kapsamında“1. Bölüm; Âşık Tarzı Müzik Geleneği Özellikleri”ana başlığı adı altında“Kars Yöresi Âşık Tarzı Müzik Geleneği Özellikleri; İcracılar, Uygulamalar, Havalar”olmak üzere 01 (03) alt başlık altında hazırlanmıştır. Bu bölüm kapsamında icracılar; ȃşık tarzı üretici-iletici-tüketici kitle profilleri; usta-çırak-dinleyici ilişkileri, uygulamalar; ȃşık tarzı ortam-bağlam koşulları; karşılaşma-yarışma-atışma prensipleri, havalar; âşık tarzı yeniden yaratma-aktarma kıstasları; söz-ezgi-hikâye derleme özellikleri olmak üzere 03 düzeyde karşılaştırmalı tarzda incelenmiştir. Çalışma kapsamında“2. Bölüm; Usta-Çırak İlişkisi Çerçevesinde Âşık Ali Rıza Ezgi ve Âşık İrfan Erdağı”ana başlığı adı altında“Âşık Ali Rıza Ezgi'nin Biyografisi; Hayatı-Yetişmesi-Ustalık Dönemi”,“Âşık İrfan Erdağı'nın Biyografisi; Hayatı-Yetişmesi-Ustalık Dönemi”,“Âşık Ali Rıza Ezgi-Âşık İrfan Erdağı Usta-Çırak İlişkisi Özellikleri; Hazırlanma Planlama Dönemi Özellikleri, Dinleme-Özümseme Dönemi Özellikleri, Uygulama-Aktarma Dönemi Özellikleri, Performans-İcra Dönemi Özellikleri, Yeniden-Yaratma Dönemi Özellikleri”olmak üzere 03 (03-03-05) alt başlık altında hazırlanmıştır. Bu bölüm kapsamında âşık tarzı eser-hava derleme özellikleri, âşık tarzı tematik hikâye-anlatı derleme özellikleri, âşık tarzı karşılıklı çalıp-söyleme özellikleri, âşık tarzı doğaçlama icra-atışma özellikleri, âşık tarzı yeniden yaratma-doğaçlama özellikleri olmak üzere 05 düzeyde karşılaştırmalı tarzda incelenmiştir. Çalışma kapsamında“3. Bölüm; Hava Örneklemleri Çözümlemeleri”ana başlığı adı altında“Divan Havası, Cığalı Tecnis Havası, Güzelleme Havası, Garaçı Havası, At Üstü Havası, Segȃh Havası, Şur-Dilgam Havası, Yerli Havası 01, Yerli Havası 02, Köroğlu Havası”olmak üzere 10 alt başlık altında hazırlanmıştır. Bu bölüm kapsamında Âşık Ali Rıza Ezgi ve Âşık İrfan Erdağı taraflarından sözel-ezgisel olarak 10'ar adet doğaçlama icra edilen toplam 20 adet derleme eser biçim-içerik analizi benzerlik-farklılık özellikleri; künye-içerik özellikleri, makam-dizi özellikleri, ritim-usûl özellikleri, biçim-kuruluş özellikleri, ana-ara saz özellikleri, ana-ara söz özellikleri, ezgi malzemesi kesiti özellikleri, ezgi çizgisi kesiti özellikleri olmak üzere 08 düzeyde karşılaştırmalı tarzda incelenmiştir. Anahtar Kelimeler; Müzikoloji, Etnomüzikoloji, Halkbilimi, Sözlü Kompozisyon Teorisi, Performans Teorisi, Âşık Tarzı Müzik Geleneği, Usta-Çırak İlişkisi, Âşık Ali Rıza Ezgi, Âşık İrfan Erdağı, Üslup-Tavır-Yorum Kriterleri, Yaratı-Aktarı Özellikleri.
Özet (Çeviri)
This research examines how the Ȃşık music tradition of the Kars region is transmitted from generation to generation through the master-apprentice relationship, and how the lyrical and melodic components are recreated during this process. The theoretical perspective of the study is structured upon context-centered oral composition theory and practice-centered performance theory, which approach traditional texts not merely as static library objects but as dynamic entities during live performances. The study is based on a qualitative research method utilizing cultural analysis and ethnography research designs. Ȃşık Ali Rıza Ezgi (master) and Ȃşık İrfan Erdağı (apprentice) who are identified as best reflecting the tradition's master of the master and apprentice of the apprentice transmission chain constitute the sample group of the research. Data were collected through participant observation the Annotated Information Form/AIF I-II and the Semi-Structured Interview Form/SSIF I-II applied to the source individuals. Chapter one details the performer profiles, context-space-environment conditions, practices (bade içme, atışma, storytelling) and melody compilation characteristics of the Kars region Ȃşık music tradition. Chapter two examines the biographies of Ȃşık Ali Rıza Ezgi and Ȃşık İrfan Erdağı within the context of the master-apprentice relationship as well as the differences between the natural (rural) and urban environments in which they were raised. The transmission process of the tradition is analyzed in five essential phases: periods of preparation-planning, listening-assimilation, application-transmission, performance-execution, and re-creation. Chapter three provides an in-depth structural melody analysis of 20 variants of 10 Ȃşık melodies (Divan Havası, Cığalı Tecnis Havası, Güzelleme Havası, Garaçı Havası, At Üstü Havası, Segâh Havası, Şur-Dilgam Havası, Yerli Havası 01, Yerli Havası 02, Köroğlu Havası) improvised by these two Ȃşık. Comparative musical analyses were conducted at 8 sub-levels including makam, rhythm, meter-stress-rhyme and instrumental-lyrical sections using the Melodic Material Cross-section/MMC and Melodic Line Cross-section/MLC methods. Findings and conclusion: The analyses prove that the transmission process between master and apprentice is not merely a mechanical memorization; the fundamental musical skeleton (makam and melodic structure) is inherited with immense fidelity. However, it was determined that the apprentice âşık constructs the works through an individual act of re-creation by adding new ornamentations, vocalization (nidalama) clusters and varying rhythmic interval leaps in response to changing sociocultural environments, limited festival durations and his own artistic-individual style. This study reveals that this dynamic adaptation ability within the âşık tradition is the most crucial element ensuring the cultural heritage is carried into the future without disconnecting from its roots. Key Words Ȃşık Music Tradition, Master-Apprentice Relationship, Oral Composition Theory, Performance Theory, Ȃşık Ali Rıza Ezgi, Ȃşık İrfan Erdağı. Widespread Impact & Value Added As a result of the literature reviews conducted within the scope of this study, and through detailed examinations carried out by analyzing accessible visual or auditory sources and collecting verbal or melodic data, it was determined that more examples were collected from Ȃşık's in the master period and fewer from those in the apprenticeship period. In the Ȃşık music tradition, in addition to the lyrical component, which is one of the carrier elements of the works, the melodic component, which is another carrier element, and its formulas, formula-like expressions, and theme types play an active role in the creation and transmission processes. In Ȃşık music tradition, the melodic components, which maintain their presence in a distinct manner in the theoretical or performance backgrounds of the works, stand out because of their function of reminding us of the lyrical components. However, as a result of the detailed examinations conducted within the scope of the literature reviews, sufficient information could not be found, especially regarding how the creation and transmission processes of the melodic components take place. In the tradition of Ȃşık music, the preparation-planning, listening-assimilation, application-transmission, performance-enactment, and recreation phases, which occur within the framework of the master-apprentice relationship, reveal that the processes of creating and transmitting lyrics or melodies are not limited solely to memorizing repertoire elements. This research has shown this to be the case. In the Ȃşık style music tradition, the transmission of lyric and melodic components occurs through a wide range of processes, such as the first generation of âşık's granting permission to new minstrels, the second generation of âşık's recreating the works of their masters, and the third generation of âşık's passing on mastery to other minstrels. Analyzing the processes of transmission within the master-apprentice relationship of the âşık style music tradition, which is included in the list of Intangible Cultural Heritage (ICH), and determining its concrete details is crucial for achieving the socio-cultural objectives of this study. It is believed that the video, sheet music, and tabular recordings containing verbal and melodic data collected and classified during the compilation processes conducted as participant observers within the framework of the master-apprentice relationship, as well as the outputs obtained from the analysis of verbal and melodic data of the minstrel-style music tradition, will contribute to the preparation of thematic content for course types such as style-attitude-interpretation criteria, repertoire-singing-accompaniment practices, dialect-accent-vocal techniques, etc.
Benzer Tezler
- Develi'li Aşık Seyrani ve şiirleri
Başlık çevirisi yok
HASAN AVNİ YÜKSEL
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Halk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDURRAHMAN GÜZEL
- Hayreti Divanı'nda aşık
Başlık çevirisi yok
MEHMET TEMİZKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. M. NEJAT SEFERCİOĞLU
- Aşık Çelebi Tezkiresi'nin sentaks bakımından incelenmesi
Başlık çevirisi yok
MUHSİNE BÖREKCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
1988
Türk Dili ve EdebiyatıAtatürk ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EFRASİYAP GEMALMAZ
- Şarkışlalı aşıkların şiirlerinde aile içi ilişkiler
Başlık çevirisi yok
ŞÜKRÜ GÜNBULUT
Doktora
Türkçe
1987
AntropolojiHacettepe ÜniversitesiAntropoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BOZKURT GÜVENÇ