Abdülâziz Buhârî'nin“Keşfü'l-esrâr”adlı eserinde haber-i vâhid anlayışı ve delil değeri
The concept and evidentiary value of khabar al-wāhid in ʿAbd al-ʿAzīz al-Bukhārī's work Kashf al-Asrār
- Tez No: 1019015
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HADİ SOFUOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Fıkıh Usûlü, Hanefî Mezhebi, Fahrü'l-İslâm el-Pezdevî, Abdülazîz el-Buhârî, Keşfü'l-esrâr, Haber-i Vâhid, Legal Theory (Usul al-Fiqh), Hanafi School, Fakhr al-Islam al-Pazdawi, Abd al-Aziz al-Bukhari, Kashf al-Asrar, Khabar al-Wahid
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hanefî fıkıh usûlü metodolojisinde Sünnetin şer'î delil değerini, rivayetlerin epistemolojik konumunu ve amelî bağlayıcılığını Abdülazîz el-Buhârî'nin (ö. 730/1330) Keşfü'l-esrâr isimli muhalled eseri ekseninde derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Tezin teorik omurgasını, Hanefî usûl külliyatının temel metinlerinden Fahrü'l-İslâm el-Pezdevî'nin (ö. 482/1089) Kenzü'l-vüsûl (Usûlü'l-Pezdevî) adlı eseri oluşturmaktadır. Pezdevî'ye ait metnin girift yapısı sebebiyle, araştırmanın ana kaynağı olarak bu eserin en kapsamlı ve mütekâmil şerhi kabul edilen Keşfü'l-esrâr belirlenmiştir. Çalışmada öncelikle Hanefîliğin tarihsel seyri ve Mâverâünnehir usûl geleneğinin kelâmî temelleri ele alınmış; akabinde haber türleri (mütevâtir, meşhur, haber-i vâhid) sened ve delâlet kuvvetleri bakımından tahlil edilmiştir. Bilhassa zannî bir delil olan haber-i vâhid'in Hanefî fıkhındaki hüccetiyeti, râvî tenkit (kabul/ret) ölçütleri ve kitap, icmâ, kıyas gibi kat'î delillerle teâruzu (çatışması) durumunda işletilen usûlî tercih ilkeleri somut örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Araştırma neticesinde; Hanefî fıkıh usûlünün kendine özgü haber teorisinin, itikadî meselelerde“kesinliği (yakîn)”şart koşarken, amelî ahkâmda“zann-ı gâlibi”(haber-i vâhid, kıyas vb.) yeterli gören dikkate değer bir metodolojik denge üzerine kurulduğu tespit edilmiştir. Abdülazîz el-Buhârî'nin mezkûr şerhiyle bu usûlî dengeyi salt savunmacı bir refleksten çıkarıp sistematik bir felsefeye dönüştürdüğü; rivayet (nakil) ile dirayet (akıl/kıyas) arasında kurduğu titiz denge sayesinde haber-i vâhidi usûl hiyerarşisinde en doğru makama yerleştirdiği sonucuna varılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study aims to conduct an in-depth examination of the legal evidentiary value of the Sunnah, the epistemological status of narrations, and their practical bindingness within the methodology of Hanafi legal theory (usul al-fiqh), centering on the monumental work Kashf al-Asrar by Abd al-Aziz al-Bukhari (d. 730/1330). The theoretical framework of the thesis is constituted by Kanz al-Wusul (Usul al-Pazdawi), a foundational text of the Hanafi corpus authored by Fakhr al-Islam al-Pazdawi (d. 482/1089). Owing to the intricate nature of Pazdawi's text, Kashf al-Asrar, widely regarded as its most comprehensive and sophisticated commentary, has been designated as the primary source of this research. The study first addresses the historical trajectory of Hanafism and the theological (kalamic) underpinnings of the Transoxianan legal tradition; subsequently, the categories of reports (mutawatir, mashhur, khabar al-wahid) are analyzed in terms of their chains of transmission (isnad) and their semantic indicative strength. Particular emphasis is placed on evaluating the legal authority (hujjiyyah) of the khabar al-wahid -a probabilistic evidence- within Hanafi jurisprudence, as well as the criteria for narrator criticism and the principles of legal preference applied in cases of contradiction (ta'arud) with definitive proofs such as the Qur'an, Consensus (Ijma), and Analogy (Qiyas), illustrated through concrete judicial examples. The research findings indicate that the unique theory of reports in Hanafi legal theory is established upon a remarkable methodological equilibrium that mandates“certainty”(yaqin) in creedal matters while deeming“predominant probability”(zann al-ghalib) -derived from khabar al-wahid, analogy, etc.- sufficient for practical rulings. It is concluded that through the aforementioned commentary, Abd al-Aziz al-Bukhari elevated this legal balance from a merely defensive reflex into a systematic philosophy, positioning the solitary report in its most appropriate rank within the hierarchy of sources through the meticulous harmony he forged between narration (naql) and legal acumen (dirayah).
Benzer Tezler
- Ömer Nesefî'nin et-Teysîr adlı eserinde kitap delili bağlamında, tefsîr-usûl ilişkisi
Başlık çevirisi yok
MUSTAFA ACAR
Doktora
Türkçe
2025
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL ÇALIŞKAN
- Abdülaziz el-Buhârî'nin ?Keşfü'l-Esrâr a'n Usûli Fahrilislam el-Pezdevi? adlı eserindeki usûlü
Abdülaziz el-Buhari?s method in his important work ?Keşfu?l-Esrar an Usuli Fahrilislam el-Perdevi?
ŞÜKRÜ AYRAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
DinCumhuriyet ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAKKI AYDIN
- حاشية سيف الدين الأبهري على شرح العضد لمختصر ابن الحاجبلسيف الدين أحمد الأبهري (ت800هـ/1397م)دراسة وتحقيقالجزء الأول: من المقدمة إلى مبحث“طريق معرفة اللغة”
Seyfeddin Ahmed el-Ebherî eş-Şâfiî'nin (V. 800/1397), Hâşiyetü Seyfü'd-dîn el-Ebherî Alâ Şerhi'l-'Adud li-muhtasari İbni'l-Hâcib isimli eserinin tahkik ve tahlili (1. cüz'ün 1-48 varakları arası,“Dil bilmenin yolu”başlığı)
MUHAMMED OSMANOĞLU
Doktora
Arapça
2023
DinFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MAHMOUD MASRİ
- Abdülaziz Buhari'ye göre ?emir? kavramı
The concept of command according to Abdulaziz Bukhari
MÜBARİZ CAMALOV
- Farklı mezhebin kavliyle amel (İntikal): Abdülazîz el-Buhârî'nin konuya yaklaşımının analizi
Amal with the view of a different sect (Intiqal): An analysis of Abdul Aziz al-Bukhari's approach to the subject
AHMET TAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinTekirdağ Namık Kemal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NİZAMETTİN KARATAŞ