The applicability of AI in a museum audio description context: A study on accessible artworks
Müzede sesli betimleme bağlamında yapay zekanın kullanılabilirliği: Erişilebilir sanat eserleri üzerine bir çalışma
- Tez No: 1016752
- Danışmanlar: PROF. DR. AYŞE ŞİRİN OKYAYUZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: sesli betimleme, müze erişilebilirliği, yapay zekâ, görsel-işitsel çeviri, medya erişilebilirliği, görme engelli ve az gören kullanıcılar, derlem temelli analiz, audio description, museum accessibility, artificial intelligence, audiovisual translation, media accessibility, blind and partially sighted audiences, corpus-based analysis
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mütercim Tercümanlık (ingilizce) Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, yapay zekânın müze sesli betimlemesi bağlamındaki uygulanabilirliğini, özellikle resim, fotoğraf ve heykel olmak üzere statik sanat eserleri üzerinden incelemektedir. Çalışma; Çeviribilim, görsel-işitsel çeviri, medya erişilebilirliği ve yapay zekâ destekli erişilebilirlik uygulamalarının kesişiminde konumlanmakta ve yapay zekâ tarafından üretilen sesli betimlemelerin görme engelli ve az gören kullanıcılar için kullanılabilir, kabul edilebilir ve erişilebilir bir alternatif ya da destekleyici araç olup olamayacağını araştırmaktadır. Bu kapsamda insan tarafından üretilen sesli betimleme, temel yapay zekâ tarafından üretilen sesli betimleme ve Türkçe alana özgü sesli betimleme verisiyle eğitilmiş yapay zekâ tarafından üretilen sesli betimleme karşılaştırılmıştır. Yöntemsel olarak tez, derlem temelli dilsel analiz ile görme engelli ve az gören katılımcılarla yürütülen alımlama çalışmasını birleştirmektedir. Derlem analizi; sözcüksel çeşitlilik, sözcüksel yoğunluk, ortalama cümle uzunluğu ve ortalama sözcük uzunluğu gibi dilsel özellikleri değerlendirirken, alımlama çalışması yeterlilik, zihinde canlandırma, nesnellik, ses kalitesi, tonlama ve genel tercih gibi kullanıcı odaklı ölçütlere odaklanmaktadır. Bulgular, insan tarafından üretilen sesli betimlemenin doğallık, güvenilirlik, yorumlayıcı duyarlılık ve kullanıcı güveni açısından en güçlü model olmaya devam ettiğini göstermektedir. Alana özgü eğitim ve uzman kontrolü olmadan kullanılan temel yapay zekâ, müze niteliğinde sesli betimleme üretiminde yetersiz kalmaktadır. Buna karşılık eğitilmiş yapay zekâ; yapısal tutarlılık, bağlamsal ayrıntı, bilgi yoğunluğu ve zihinde canlandırmayı destekleme açısından önemli bir potansiyel sunmaktadır. Tez, yapay zekânın insan betimleyicilerin yerine geçmesi gereken bir araç olarak değil, hibrit, kalite kontrollü ve kullanıcı merkezli bir üretim sürecinin destekleyici bileşeni olarak değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the applicability of artificial intelligence in museum audio description, with a specific focus on static artworks, namely paintings, photographs, and sculptures. Positioned at the intersection of Translation Studies, audiovisual translation, media accessibility, and AI-supported accessibility practices, the study investigates whether AI-generated audio descriptions can serve as usable, acceptable, and accessible alternatives or support tools for blind and partially sighted audiences. The research compares three audio description mediums: human-generated audio description, baseline AI-generated audio description, and trained AI-generated audio description based on domain-specific Turkish audio description data. Methodologically, the thesis combines corpus-based linguistic analysis with a reception study involving blind and partially sighted participants. The corpus analysis evaluates linguistic features such as lexical diversity, lexical density, sentence length, and word length, while the reception study examines user perceptions regarding adequacy, visualization, objectivity, voice quality, intonation, and overall preference. The findings indicate that human-generated audio description remains the strongest model in terms of naturalness, credibility, interpretive sensitivity, and user trust. Baseline AI, when used without domain-specific training or expert control, remains insufficient for museum-quality audio description. However, trained AI demonstrates significant potential, particularly in terms of structural consistency, contextual detail, information density, and support for mental visualization. The study concludes that AI should not be conceptualized as a replacement for human describers, but as a supportive component within a hybrid, quality-controlled, and user-centered workflow. In this respect, the thesis contributes to museum audio description research in Türkiye and provides language-specific evidence on the role of Turkish data, expert post-editing, and human validation in AI-mediated accessibility.
Benzer Tezler
- Kastamonu Şeyh Şabani Veli Vakıf Eserleri Müzesindeki kirkitli dokumaların incelenmesi ve üç boyutlu tasarımlarda uygulanabilirliği
A study of the kirkit weavings in the Şeyh Şabani Veli foundation artworks museum and their applicability in three-dimensional designs
HANDE AYŞEGÜL ÖZDEMİR
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2018
Tekstil ve Tekstil MühendisliğiGazi ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE FERİHA AKPINARLI
- Galata Mevlevihanesi Müzesi koleksiyonlarının çağdaş müzecilik anlayışı içinde değerlendirilmesi
The utilization of the collections of the Galata Mevlevihanesi Museum within the understanding of contemporary curatorial practice
YAVUZ ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
MüzecilikYıldız Teknik ÜniversitesiMüzecilik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NURAN KARA PİLEHVARİAN
- 3D technologies for archaeological ceramic loss compensation
Arkeolojik seramiklerin tamamlanmasinda 3 boyutlu teknolojilerin kullanimi
SAVANNAH ULALİAN BİSHOP
Doktora
İngilizce
2025
ArkeolojiKoç ÜniversitesiArkeoloji ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MATTHEW BENJAMIN HARPSTER
- Uluslararası ticari uyuşmazlıklarda uygulanan elektronik tahkim: Dünyadaki uygulamalar ve Türkiye için öneriler
Electronic arbitration to be applied in international commercial disputes: Pratices in the world and recommendations for the Turkey
ENEZ ORTACALAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
İşletmeBursa Uludağ ÜniversitesiUluslararası Ticaret ve İşletmecilik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜSLÜM BASILGAN
- Discovery of novel enzymes using proteomic approaches
Proteomik yaklaşımlar kullanılarak yeni enzimlerin keşfi
MERVE ÖZTUĞ KILINÇ
Doktora
İngilizce
2021
Biyokimyaİstanbul Teknik ÜniversitesiMoleküler Biyoloji-Genetik ve Biyoteknoloji Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. NEVİN GÜL KARAGÜLER
DOÇ. DR. MÜSLÜM AKGÖZ