Kırsal yaşam kalitesinin arttırılmasında akıllı yerleşmelere yönelik yaklaşım önerisi: İstanbul ili Çatalca ilçesi örneği
An approach proposal for improving rural quality of life through smart settlements: the case of catalca district of İstanbul province
- Tez No: 1016079
- Danışmanlar: DOÇ. DR. CEMAL CENK HAMAMCIOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Şehircilik ve Bölge Planlama, Urban and Regional Planning
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Şehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Şehir Planlama Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kırsal yerleşmeler, kentlerle kurdukları karşılıklı ilişkiler aracılığıyla, kentlerin kendi kendine yetebilirliğini destekleyen ve ulusal ekonomiye girdi sağlayan, özgün fiziksel, sosyal ve ekonomik yaşam çevreleridir. Fakat dünya genelinde kırsal nüfus kırdan kente göç nedeni ile giderek azalmaktadır. Türkiye'de ise kırdan kente göç, özellikle 1950'lerden sonra; tarımda makineleşme, kentlerde artan istihdam olanakları ve özellikle de izlenen kalkınma ve kırsal alanlara yönelik sosyo-ekonomik politikalar doğrultusunda artış göstermiştir. Bu süreç kırsal alanlarda nüfus kaybı yaşanması, özellikle genç nüfusun yerleşmeleri terk etmesiyle yaş ortalamasının giderek yükselmesi ve buna bağlı olarak kırsal yaşam kalitesinin kapsamına giren ekonomik ve sosyal yapının zayıflaması gibi sorunları beraberinde getirmiştir. 2012 yılında yürürlüğe giren 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir sınırları içinde yer alan köylerin mahalle statüsüne dönüştürülmesi ise kırsal yerleşmelere yönelik politika ve uygulamaların sağlıklı biçimde yürütülmesini ve geliştirilmesini güçleştirmiş, kırsal nüfusun istatistiksel görünürlüğünü de azaltmıştır. Bu tez, kırdan kente göç olgusunu yalnızca demografik ya da ekonomik bir süreç olarak değil, kırsal yaşam kalitesi ile doğrudan ilişkili, çok boyutlu bir problem alanı olarak ele almaktadır. Güncel politika belgeleri ve stratejilerde göç ile yaşam kalitesi arasındaki ilişkinin genellikle tekil göstergeler üzerinden ele alındığı; kırsal yaşam kalitesinin ekonomi, sosyal ve teknik altyapı gibi boyutlarının bütüncül bir şekilde, birlikte değerlendirilmediği görülmektedir. Bu bağlamda çalışmanın amacı; kırdan kente göç çerçevesinde kırsal yaşam kalitesini merkeze alan, yerleşmeler arası farklılaşmayı yaşam kalitesi göstergeleri üzerinden görünür kılan ve mevcut politika hedeflerini yerleşme ölçeğinde işlevlendirebilecek akıllı yerleşmelere dayanan bir yaklaşım geliştirmektir. Günümüzde kırsal yerleşmelere yönelik geliştirilen politika ve sektörel belgelerde dijitalleşme ve akıllı uygulamalara sıklıkla yer verilmekle birlikte, bu hedeflerin yerleşme ölçeğinde nasıl uygulanabilir hale getirileceğine ilişkin bütüncül bir yaklaşım tanımlanmamaktadır. Öte yandan Türkiye'de 'akıllı' stratejilerin çoğunlukla tarım ve teknoloji ekseninde ele alınması, kırsal yaşam kalitesini bütüncül şekilde değerlendiren planlama temelli yaklaşımların gelişmesini sınırlandırmaktadır. Bu nedenle akıllı yerleşmeler bu çalışmada, salt teknolojinin kullanımına ya da tarıma indirgenmeyen; analiz, sınıflandırma ve önceliklendirmeye dayalı bir karar destek ve yol haritasının sonucu ortaya çıkan öncelikli ihtiyaçlara yönelik kullanılabilecek bir araç olarak ele alınmaktadır. Tez kapsamında izlenen yöntem; literatür, doküman ve içerik analizleri yoluyla kavramsal çerçevenin oluşturulması ve kırdan kente göç, kırsal yaşam kalitesi ile akıllı kırsal yerleşme ilişkisi bağlamında geliştirilecek yaklaşım önerisinde kullanılacak parametrelerin belirlenmesini içermektedir. Bu süreçte elde edilen kavramsal çerçeve, tez kapsamında geliştirilen hipotezlerin teorik olarak temellendirilmesine zemin oluşturmuştur. Geliştirilen yaklaşım önerisinin yerleşme ölçeğinde nasıl kullanılabileceğinin ampirik olarak ortaya koyulabilmesi amacıyla gerçekleştirilen alan çalışması; kır-kent etkileşiminin yoğun olduğu, kentsel yayılma baskısı altında kalan ve kırsal niteliklerini korumaya çalışan yerleşmeler açısından temsil gücü taşıması nedeniyle, Türkiye'nin en büyük metropolü olan İstanbul'un büyükşehir çeperinde yer alan Çatalca İlçesi'nde yürütülmüştür. Bu kapsamda ikincil veri kaynakları incelenmiş, saha çalışmaları gerçekleştirilmiş ve muhtarlarla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Elde edilen veriler güçlü ve zayıf yönlerin belirlenmesi ve PEST analizleri ile değerlendirilmiş; kırsal yaşam kalitesi göstergeleri açısından benzer sorunlara sahip kırsal nitelikli mahalleler gruplandırılmıştır. Her bir gruptan seçilen örnek mahallelerde yaşam kalitesi göstergelerine ilişkin öncelikler AHP yöntemi ile belirlenmiş ve bu önceliklere yönelik akıllı planlama çerçevesinde yerleşmeye özgü öneriler geliştirilmiştir. Elde edilen bulgular, kırsal yaşam kalitesi göstergelerindeki olumsuzlukların kırdan kente göçü tetiklediğini; ancak bu ilişkinin tekil ve doğrusal olmadığını, farklı göstergelerin birlikte oluşturduğu kombinasyonlara bağlı olarak değişkenlik gösterdiğini vurgulamıştır. Bu durum, göç olgusunun yalnızca ekonomik göstergelerle açıklanamayacağını; yerleşmeye özgü, çok boyutlu değerlendirme gerekliliğini ortaya koymaktadır. Tez sonucunda geliştirilen yaklaşım önerisi; kırsal yaşam kalitesi göstergeleri, göç etkenleri ve akıllı kırsal yerleşme bileşenlerini bir arada ele alarak, kırsal mahalleleri sınıflandıran ve öncelikli alanları görünür kılan dört aşamalı bir yol haritası ve mekânsal karar alma ve yönetim ilişkileri ağı sunmaktadır. Yaklaşım, uygulama sonrasında izleme ve geri bildirim mekanizması ile yeniden işletilebilen bir yapı önermekte; tek tip çözümler yerine yerleşmeye özgü, çok aktörlü ve çok ölçekli uygulamalara olanak tanımaktadır. Sonuç olarak bu tez, Türkiye'de büyükşehir çeperinde yer alan kırsal nitelikli yerleşmelerde kırdan kente göç, kırsal yaşam kalitesi ve akıllı planlama yaklaşımları arasındaki ilişkiyi yerleşme ölçeğinde kurabilen; analitik, karşılaştırmalı ve uygulamaya dönük bir yaklaşım önerisi geliştirmesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Çalışma, kırsal yaşam kalitesini merkeze alan gelecekteki akademik çalışmalar ile politika ve uygulamalara yol gösterici bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
Rural settlements which contribute to national economies and support the self-sufficiency of cities through the reciprocal relationships they establish with urban areas, constitute distinctive physical, social, and economic living environments. However, rural populations have been steadily declining as a result of rural-to-urban migration worldwide. In Türkiye, rural-to-urban migration has intensified particularly since the 1950s, driven by agricultural mechanization, increasing employment opportunities in cities, and, notably, development strategies and socio-economic policies targeting rural areas. This process has led to population loss in rural areas, an increase in the average age due to the outmigration of younger populations, and a weakening of the economic and social structures that form core components of quality of life in rural settlements. Furthermore, the enactment of Law No. 6360 in 2012, which reclassified villages within metropolitan areas as neighborhoods, has complicated the effective development and implementation of policies and has reduced the statistical visibility of rural populations. This thesis addresses rural-to-urban migration not merely as a demographic or economic phenomenon, but as a multidimensional problem area directly associated with quality of life. Current policy documents and strategic frameworks tend to examine the relationship between migration and quality of life through isolated indicators, while the economic, social, and technical infrastructure dimensions of quality of life are rarely assessed in an integrated and holistic manner. Within this context, the aim of the study is to develop an approach that places rural quality of life at the center of the analysis in relation to rural-to-urban migration, makes inter-settlement differentiation visible through quality of life indicators, and operationalizes existing policy objectives at the settlement scale through smart settlement approaches. Although contemporary rural policies and sectoral documents emphasize digitalization and smart applications, they largely fail to define an approach for translating these objectives into implementable practices at settlement level. Moreover, in Türkiye, 'smart' strategies are predominantly addressed through agriculture and technology-oriented perspectives, which limits the development of planning-based approaches that comprehensively evaluate rural quality of life. Accordingly, smart rural settlement is conceptualized in this thesis not as an approach reduced to technology or agricultural practices, but as a tool that can be employed to address needs identified through analysis, classification, and prioritization processes within a decision-support and roadmap-oriented framework. The methodological framework of the thesis comprises the construction of a conceptual foundation through literature, document, and content analyses, as well as the identification of parameters to be used in the proposed approach within the context of rural-to-urban migration, rural quality of life, and smart rural settlements. The conceptual framework derived from this process provides the theoretical basis for the hypotheses developed in the study. In order to empirically demonstrate how the proposed approach can be applied at the settlement scale, a field study was conducted in the Çatalca district, located in the metropolitan fringe of Istanbul, the largest metropolitan area in Türkiye, chosen for its representative character, strong rural-urban interactions, exposure to urban sprawl, and efforts to preserve rural characteristics. Within this scope, secondary data sources were examined, field observations were carried out, and semi-structured interviews were conducted with neighborhood managements. The collected data were analyzed using strong and weak features and PEST analyses, leading to grouping of rural neighborhoods with similar challenges in terms of quality of life. In selected sample neighborhoods from each group, the priorities of quality of life indicators were determined using AHP method, and settlement-specific recommendations were developed in line with these priorities within the framework of smart planning. The findings of the thesis indicate that deficiencies in indicators of quality of life in rural settlements, contribute to out-migration; however, this relationship is neither singular nor linear, instead varying according to different combinations of indicators. This outcome demonstrates that migration cannot be explained solely through economic factors and underscores the necessity of settlement-specific, multidimensional evaluation approaches. The approach proposal developed within the study brings together indicators of quality of life in rural settlements, the drivers of migration, and the components of smart rural settlements, offering a four-stage roadmap that classifies rural neighborhoods and makes priority intervention areas visible, as well as a spatial decision-making and governance network. The approach proposes a structure that can be reactivated through monitoring and feedback mechanisms following implementation, enabling settlement-specific, multi-actor, and multi-scalar interventions rather than one-size-fits-all solutions. In conclusion, this thesis makes an original contribution to the literature by developing an analytical, comparative, and practice-oriented approach that establishes the relationship between rural-to-urban migration, rural quality of life, and smart planning approaches at the settlement scale in rural areas located on metropolitan fringes in Türkiye. The study aims to provide a guiding framework for future academic research as well as policy and planning practices that place rural quality of life at the center of analysis.
Benzer Tezler
- Sürdürülebilir ulaştırma sistemlerinin matematiksel programlama ve çok kriterli karar verme ile optimizasyonu
Optimization of sustainable transportation systems with multicriteira decision making and mathematical modelling
MUSTAFA HAMURCU
Doktora
Türkçe
2020
Endüstri ve Endüstri MühendisliğiKırıkkale ÜniversitesiEndüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TAMER EREN
- Kentsel dönüşüm projelerinin yaşam kalitesine etkisi: İstanbul Karaköy Salıpazarı örneği
Effects of urban transformation projects on life quality: Istanbul Karakoy Salipazari example
SERAY YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiKentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FUNDA YİRMİBEŞOĞLU
- Kentsel ve kırsal alanda yaşayan kırılgan yaşlılarda uyku kalitesi, ağrı, fiziksel uygunluk, denge ve yaşam kalitesinin karşılaştırılması
Comparison of sleep quality, pain, physical fitness, balance and quality of life in frail elderly people living in urban and rural areas
DERYA KILIÇMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Fizyoterapi ve RehabilitasyonGazi ÜniversitesiFizyoterapi ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SELDA BAŞAR
- Evolution of urban agriculture concept and determination of design criteria
Kentsel tarımın tarihi gelişimi ve kentsel tarım tasarım kriterlerinin belirlenmesi
MELİZ AKYOL
Yüksek Lisans
İngilizce
2011
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAYRİYE EŞBAH TUNÇAY