Günümüz sanatında yazının kullanımı: Ürdün ve Türkiye'den karşılaştırmalı örneklerle
The use of writing in contemporary art: A comparative study of Jordanian and Turkish examples
- Tez No: 1015809
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SEDA YAVUZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, yazının çağdaş sanatta üstlendiği dönüşen rolleri Türkiye ve Ürdün örnekleri üzerinden karşılaştırmalı ve betimleyici–analitik bir yaklaşımla ele almaktadır. Yazı, tarihsel olarak anlam taşıyan bir dil sistemi olmasının yanı sıra, modern ve çağdaş sanatta giderek görsel, kavramsal ve deneyimsel bir yapı hâline gelmiştir. Antik dönemlerde piktografik ve ideografik biçimlerde ortaya çıkan yazı, Ortaçağ'da kutsal metin–imge birlikteliği içinde işlev kazanmış; modernizm sonrası dönemde ise temsilden uzaklaşarak düşüncenin kendisini taşıyan bağımsız bir sanatsal öğeye dönüşmüştür. Dijital teknolojilerin, algoritmik sistemlerin ve yapay zekâ temelli üretimlerin sanat alanına dâhil olmasıyla birlikte yazı, yalnızca okunan bir unsur olmaktan çıkarak görülen, hissedilen ve deneyimlenen çok katmanlı bir yapı hâlini almıştır. Çalışmanın temel amacı, Türkiye ve Ürdün'de çağdaş sanatçılar tarafından yazının nasıl kullanıldığını, hangi biçimsel ve kavramsal stratejilerle görselleştirildiğini ve bu kullanımın kimlik, bellek, kültür ve mekânla nasıl ilişkilendirildiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda Çalışma, yazının sanat eserlerindeki işlevini yalnızca estetik bir tercih olarak değil, anlam üretimini doğrudan etkileyen kavramsal bir yapı olarak ele almaktadır. Çalışmanın temel problemi, yazının her iki coğrafyada da dilsel bir araçtan görsel bir öğeye dönüşme sürecini ve bu dönüşümün izleyiciyle kurulan anlam ilişkisini nasıl yeniden şekillendirdiğini analiz etmektir. Çalışma, betimleyici–analitik ve karşılaştırmalı bir yönteme dayanmaktadır. İncelenen eserler, doğrudan gözlem, yüksek çözünürlüklü dijital kayıtlar, sergi katalogları, sanatçı ve kurum arşivleri ile yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde yazının biçimsel özellikleri (harf formu, yüzey, ritim, doku, renk ve mekânsal düzenleme) ile anlamsal ve kültürel boyutları birlikte ele alınmıştır. Çalışma, yazı kullanımını iki temel kategori altında sınıflandırmaktadır: iii“mesaj–yazı”(anlaşılabilir yazı) ve“biçim–yazı”(soyut/görsel yazı). Bu sınıflandırma, yazı ile imge arasındaki etkileşimi çözümlemek için işlevsel bir analiz modeli sunmaktadır. Zamansal olarak Çalışma 2000–2025 dönemini kapsamaktadır. Bu dönem, yazının çağdaş sanatta hem dijital hem de kavramsal dönüşümlere yoğun biçimde maruz kaldığı bir süreç olması nedeniyle seçilmiştir. Mekânsal olarak çalışma Türkiye ve Ürdün ile sınırlandırılmıştır; her iki ülke de yazının kültürel miras, kimlik ve bellekle güçlü ilişkiler kurduğu sanat ortamlarına sahiptir. Elde edilen bulgular, Türkiye'de çağdaş sanat pratiklerinde yazının çoğunlukla eleştirel söylem, gündelik dil, kavramsal yapı ve kamusal alanla ilişkili olarak kullanıldığını göstermektedir. Buna karşılık Ürdün örneklerinde yazı, daha çok kültürel bellek, tarihsel süreklilik, maneviyat ve kolektif kimlik ekseninde konumlanmaktadır. Türkiye'de yazı sıklıkla parçalanmakta, fragmanlara ayrılmakta ya da okunabilirliğini kısmen yitirerek izleyiciyi düşünsel bir sorgulamaya davet ederken; Ürdün'de yazı çoğu zaman bilinçli biçimde korunmakta ve tarihsel-kültürel ağırlığı vurgulayan bir görsel dil oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, yazının çağdaş sanatta tekil ve evrensel bir kullanım biçimine sahip olmadığını; aksine bulunduğu kültürel, tarihsel ve toplumsal bağlama göre farklı işlevler üstlendiğini ortaya koymaktadır. Yazı, çağdaş sanatta yalnızca estetik bir unsur değil; düşünsel üretim, kültürel bellek ve kimlik inşası süreçlerinin merkezinde yer alan dinamik ve çok katmanlı bir ifade alanı olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, yazı–imge ilişkisine yönelik karşılaştırmalı ve sistematik bir analiz modeli sunarak, gelecekte yapılacak akademik çalışmalar ve sanatsal üretimler için kuramsal bir zemin önermektedir.
Özet (Çeviri)
This doctoral dissertation examines the transforming roles of writing in contemporary art through a comparative, descriptive–analytical approach focusing on examples from Turkey and Jordan. Historically functioning as a system of linguistic meaning, writing has increasingly evolved into a visual, conceptual, and experiential structure within modern and contemporary art. From its early manifestations in pictographic and ideographic forms in ancient civilizations, writing gained a sacred text–image unity during the medieval period and, in the postmodern era, moved beyond representation to become an autonomous artistic element that carries thought itself. With the integration of digital technologies, algorithmic systems, and AI-based practices into artistic production, writing has ceased to be merely read and has become a multilayered entity that is seen, felt, and experienced. The primary aim of this study is to investigate how contemporary artists in Turkey and Jordan incorporate writing into their artworks, which formal and conceptual strategies they employ to visualize it, and how writing relates to issues of identity, memory, culture, and space. In this context, the dissertation approaches writing not merely as an aesthetic preference but as a conceptual structure that directly shapes meaning-making processes. The central research problem addresses the transformation of writing from a linguistic tool into a visual element in both cultural contexts and examines how this transformation reconfigures the relationship between the artwork and the viewer. The research adopts a descriptive–analytical and comparative methodology. The selected artworks were analyzed through direct observation, high-resolution digital documentation, exhibition catalogues, artist and institutional archives, and semi- v structured interviews. The analytical process combines formal aspects of writing— such as letter form, surface, rhythm, texture, color, and spatial arrangement—with its semantic and cultural dimensions. The study proposes an original classification of writing practices into two main categories:“message-writing”(meaningful writing) and“form-writing”(abstract/visual writing). This classification provides a functional analytical framework for understanding the interaction between text and image. Temporally, the study covers the period from 2000 to 2025, a timeframe marked by significant conceptual and digital transformations in the artistic use of writing. Spatially, the research is limited to Turkey and Jordan, as both contexts demonstrate a strong engagement with writing as a carrier of cultural memory, identity, and heritage. The findings reveal that in contemporary Turkish art, writing is predominantly associated with critical discourse, everyday language, conceptual structures, and public space. In contrast, Jordanian examples tend to emphasize cultural memory, historical continuity, spirituality, and collective identity. While writing in Turkey is often fragmented, deconstructed, or partially unreadable—inviting critical reflection—in Jordan, it is frequently preserved and employed to underscore its historical and cultural weight. In conclusion, this study demonstrates that writing in contemporary art does not possess a singular or universal mode of expression; rather, it assumes diverse functions depending on cultural, historical, and social contexts. Writing emerges not merely as an aesthetic element but as a dynamic and multilayered expressive field central to intellectual production, cultural memory, and identity formation. By offering a comparative and systematic analytical model, this dissertation contributes a theoretical foundation for future academic research and artistic practices focusing on text–image relations in contemporary art.
Benzer Tezler
- Otomotiv sektöründe co-designer kavramının ISUZI Turkuaz ve ASKAM Hi-Ex vakası bağlamında incelenmesi
The research of the term co-designer in the automotive industry within the context of the case studies ISUZU Turkuaz and ASKAM Hi-Ex
BARIŞ ÇETİN ALTINDAĞ
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2007
Endüstri Ürünleri TasarımıMarmara ÜniversitesiEndüstri Ürünleri Tasarımı Ana Sanat Dalı
YRD. DOÇ. DR. HAKAN ERTEM
- Antakya tarihi ticaret merkezi mekansal yapı değişim ve gelişim sürecinin kent ticaret merkezi planlamasına etkinliği
The Effectiveness of spatial structural chance and development period of the historical trade center of Antakya in the urban trade planning
NEVİN TURGUT
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Şehircilik ve Bölge PlanlamaGazi ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NURCAN UYDAŞ
- Landsat uydusu aracılığı ile elde edilen görüntülerin sınıflandırılmaları ve bunlara ilişkin bilgisayar programlarının hazırlanması
Başlık çevirisi yok
G. FERZAN KÜÇÜKA
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve KontrolEge ÜniversitesiBilgisayar Bilimleri ve Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HALİS PÜSKÜLCÜ
- Acil yardım ve tedavi hastanelerinin idari mali ve teknik yönden planlaması
Başlık çevirisi yok
SERVET OKUYUCU
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
HastanelerGazi ÜniversitesiKazalarda Acil Yardım ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HİKMET PEKCAN