Özel yetenekli ortaokul öğrencilerinde yapay zekâ kullanımının üstbilişsel farkındalık düzeylerini yordama gücü: Bir karma yöntem araştırması
The predictive power of artificial intelligence use on metacognitive awareness levels in gifted middle school students: A mixed methods study
- Tez No: 1015680
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ YAVUZ YAMAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Özel Eğitim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Özel Yetenekliler Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Araştırmanın temel amacı, ortaokula devam eden özel yetenekli öğrencilerin yapay zekâ ile olan etkileşimlerinin üstbilişsel farkındalık düzeylerini yordama kapasitesini nicel ve nitel verilerin simültane biçimde kullanıldığı karma yöntem deseni aracılığıyla mikro düzeyde çözümlemektir. Araştırma, inovatif dönüşümün öğrenme ekosistemlerini yeniden revize ettiği ve yapay zekânın öğrenme stratejilerini dönüştürdüğü eksende, özel yetenekli öğrencilerin kendi öğrenme süreçlerini kurgulayıp denetledikleri üstbilişsel mekanizmalarını nasıl etkilediğini saptayarak bilimsel çalışmalardaki belirgin bir eksikliği giderme potansiyeli taşımaktadır. Yakınsayan paralel karma desen üzerine kurulan çalışmada, nicel veriler öğrencilerin yapay zekâ kullanım ve farkındalık eğilimleri ile üstbilişsel farkındalık düzeyleri arasındaki ilişkiyi modellerken, nitel veriler, öğrencilerin bu süreçteki tasarlama, takip etme ve bilişsel özerklik gibi üstbilişsel deneyimlerini açıklamak üzere toplanmıştır. Veri toplama sürecinde Yapay Zekâ Farkındalık ve Kullanım Eğilimleri Ölçeği, Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği, Kişisel Bilgi Formu ve Yarı yapılandırılmış Görüşme Formu uygulanmıştır. Nicel veriler, Pearson Korelasyon ve Çoklu Doğrusal Regresyon analiziyle incelenmiş, nitel veriler ise görüşme notları üzerinden bütünleşik kodlama tekniğiyle incelenmiştir. Bulgular, nicel modelin üstbilişsel farkındalıktaki varyansın %26.8'ini açıkladığını saptamıştır. Değişkenler arasında en güçlü ilişkinin“Yapay Zekâ Temel Bilgisi”ile üstbilişsel farkındalık arasında olduğu saptanırken,“yapay zekâ kaygısının”üstbilişsel farkındalık üzerindeki beklenmedik ölçüde anlamlı ve pozitif etkisi, araştırmanın en özgün bulgusu olarak raporlanmıştır. Nitel verilerin triangülasyonu, bu kaygının üstbilişsel izlemeyi güçlendirici etkisinin, bilişsel öz koruma refleksi gelişmiş olan öğrencilerde daha belirgin olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca nitel bulgular, nicel model tarafından açıklanamayan“bilişsel özerklik boyutu”ile“doğrulama alışkanlığının yokluğu”örüntüsünü açığa çıkararak nicel bulguları tamamlamıştır. Araştırma sonuçları, özel yetenekli öğrenci örnekleminde yapay zekâ kullanımı ile üstbilişsel süreçler arasındaki ilişkinin bilgi düzeyi, kullanım çeşitliliği ve özerklik kararları gibi birbiriyle bağlantılı dinamikler üzerinden yapılandığını göstermiştir. Söz konusu sonuçlar, yapay zekânın eğitim ortamlarına entegrasyonunda üstbilişsel kontrolün izleme boyutunun yanında stratejik sınır koyma ve bilişsel özerklik boyutlarını da kapsaması gerektiğini ortaya koymaktadır. Araştırma, eleştirel doğrulama davranışlarının gözlem odaklı araştırmalarla incelenmesi ve bilişsel özerklik düzeyini ölçen yeni ölçeklerin geliştirilmesi gereğine vurgu yaparak literatüre katkıda bulunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The primary purpose of this study is to analyze at a micro level the capacity of gifted middle school students' interactions with artificial intelligence to predict their metacognitive awareness levels, utilizing a mixed-methods design where quantitative and qualitative data are employed simultaneously. In an axis where innovative transformation revises learning ecosystems and artificial intelligence transforms learning strategies, this study carries the potential to address a significant gap in scientific research by determining how AI affects the metacognitive mechanisms through which gifted students construct and monitor their own learning processes. Built upon a convergent parallel mixed-methods design, the study utilizes quantitative data to model the relationship between students' AI use and awareness tendencies and their metacognitive awareness levels, while qualitative data were collected to explain students' metacognitive experiences during this process, such as planning, monitoring, and cognitive autonomy. In the data collection process, the Artificial Intelligence Awareness and Usage Tendency Scale, the Metacognitive Awareness Scale, a Personal Information Form, and a Semi-Structured Interview Form were administered. The quantitative data were analyzed using Pearson Correlation and Multiple Linear Regression analysis, while the qualitative data were examined through integrated coding techniques based on interview notes. The findings revealed that the quantitative model explained 26.8% of the variance in metacognitive awareness. The strongest relationship among the variables was found between“Basic Knowledge of Artificial Intelligence”and metacognitive awareness, while the unexpectedly significant and positive effect of“AI anxiety”on metacognitive awareness was reported as the most original finding of the study. Triangulation of qualitative data showed that the strengthening effect of this anxiety on metacognitive monitoring was more pronounced in students with a developed cognitive self-protection reflex. Moreover, qualitative findings complemented the quantitative results by uncovering the patterns of“cognitive autonomy dimension”and“absence of verification habits,”which could not be explained by the quantitative model. The results demonstrated that, in the sample of gifted students, the relationship between AI use and metacognitive processes was structured through interconnected dynamics such as knowledge level, diversity of use, and autonomy-related decisions. These findings indicate that the integration of AI into educational environments should encompass not only the monitoring dimension of metacognitive control but also the dimensions of strategic boundary-setting and cognitive autonomy. The study contributes to the literature by emphasizing the need to investigate critical verification behaviors through observation-focused research and to develop new scales that measure the level of cognitive autonomy.
Benzer Tezler
- Özel yetenekli ortaokul öğrencilerine yönelik yapay zekâ okuryazarlık ölçeği geliştirilmesi
Development of artificial intelligence literacy scale for gifted secondary school level gifted students
AYŞE GÜL AKSU YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLİZ KAYMAKCI
- Özel yetenekli öğrencilerin eleştirel okuma ve yazma becerilerinde yapay zeka uygulamalarının rolü
The role of artificial intelligence applications in critical reading and writing skills of gifted students
EMSAL SÜRMELİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve Öğretimİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YAVUZ YAMAN
- Yapay zekâ destekli stem etkinliklerinin özel yetenekli öğrencilerin 21. yy becerileri yeterliliği ile bilgi işlemsel düşünme öz yeterliğine etkisi
The effect of artificial intelligence–assisted stem activities on gifted students' 21st-century skills competence and computational thinking self-efficacy
ARİF DAMAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimGiresun ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NECLA DÖNMEZ USTA
- Üstün yetenekli öğrencilerde yapay zeka destekli kodlama eğitiminin bilgi işlemsel düşünme becerilerine ve kodlamaya yönelik tutuma etkisi
The effect of artificial intelligence supported coding training on computational thinking skills and attitude towards coding in gifted students
MURAT ÇAYLAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMRE ÇAM
- Özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin problem kurma süreçlerinde üretken yapay zekâ araçlarını kullanma kararlarının keşfedilmesi
Exploring gifted middle school students' decisions to use generative artificial intelligence tools in problem posing processes
KÜBRA YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimMersin ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE SANCAR TOKMAK
DOÇ. DR. KATİBE GİZEM YIĞ