El-Erbaîn fî Usûli'd-Dîn ekseninde Râzî ve Karâfî arasında nübüvvet tartışmaları
Debates on prophethood between al-Razi̇ and al-Qarafi̇ axi̇s around al-Arba'i̇n fi̇ Usul al-Di̇n
- Tez No: 1013497
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET EMİN GÜNEL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Karafi, Peygamberlik, Razi, Reddiyeler, Qarafi, Prophethood, Razi, Shiism
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kelam Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslâm düşünce geleneğinde daha çok fıkıh ve fıkıh usulü alanındaki otoritesiyle tanınan Şihâbeddin el-Karâfî'nin (ö. 684/1285) kelâmî yönü ve müteahhir dönem kelâm literatürüne katkıları genellikle literatürde geri planda kalmıştır. Bu tez çalışması, Hicrî VII. yüzyıl gibi kelâmın felsefîleşme sürecinde kritik bir dönemeçte yaşamış olan Karâfî'nin, dönemin en etkili kelâmcısı Fahreddin er-Râzî'ye (ö. 606/1210) ait el-Erbaîn fî Usûli'd-Dîn isimli esere yazdığı Şerhu'l-Erbaîn adlı hacimli şerhini merkeze almaktadır. Araştırmanın temel amacı, bu şerh üzerinden Karâfî'nin nübüvvet tasavvurunu tahlil etmek ve onun Râzî'nin rasyonalist kelâm sistematiğine yönelttiği usulî itirazların mahiyetini ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi deseninin benimsendiği bu çalışmada; temel kaynak metinler, müelliflerin bilgi felsefeleri ve metodolojik yaklaşımları göz önünde bulundurularak betimsel ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelenmiştir. Araştırma Râzî ve Karâfî arasında cereyan eden; peygamberliğin ispatı, tevatürün epistemolojik değeri, mucize-tasdik ilişkisi, ismet sıfatı, melekler ile peygamberlerden hangisinin üstün olduğu, keramet ve şefaat gibi nübüvvetin temel tartışma alanlarıyla sınırlandırılmıştır. Araştırma sonucunda ulaşılan en önemli bulgu, Karâfî'nin Eş'arî gelenek içinde Râzî ile aynı itikadî safta yer almasına rağmen argümantasyon yöntemi bakımından ondan köklü biçimde ayrıldığıdır. Râzî, kelâmî meseleleri büyük ölçüde felsefî ve mantıkî zorunluluklar üzerinden temellendirirken; Karâfî aynı sorunlara fıkıh usulünün pratik ve bağlamsal araçlarıyla, özellikle âdetullah ilkesi ve kazuistik çözüm yöntemleriyle yaklaşmıştır. Bu farklılık, tevatür bahsinde en belirgin hâlini almaktadır: Karâfî, mütevatir haberin kesinliğini salt mantıkî bir zorunlulukla değil, aklın yanı sıra insan deneyiminin ve toplumsal âdetin de bilgiyi temellendirdiği argümanıyla savunmuştur. Mucize meselesinde ise mucize ile ilâhî tasdik arasındaki bağı zorunlu bir nedensellik yerine bağlamsal bir karineye dönüştürerek Râzî'nin sistemini esnetmiştir. İsmet bahsinde Râzî, peygamberlerin bazı zellelerinin nübüvvet öncesi yapıldığını ifade ederek peygamberlik makamını koruma altına alırken; Karâfî bu hataların peygamberlik sonrasında da gerçekleşebileceğini kabul etmiş, ancak bunları günah değil evlâ olanın terki olarak nitelendirmiştir. Çalışmanın en geniş kısmını oluşturan tafdîl tartışmasında Karâfî, meleklerin üstünlüğünü destekler nitelikte Râzî'nin ileri sürdüğü argümanların hiçbirini ikna edici bulmamış; üstünlük kavramının birden fazla kriter içerdiğini ve toptancı bir hiyerarşi anlayışının usûlen hatalı olduğunu göstermiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Şerhu'l-Erbaîn'in pasif bir şerh metni olmayıp Karâfî'nin usulcü perspektifinden inşa ettiği özgün bir kelâmî revizyon girişimi olduğunu ortaya koymakta ve Karâfî'nin kelâmcı kimliğini literatüre kazandırmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
The theological dimension of Shihāb al-Dīn al-Qarāfī (d. 684/1285), a scholar primarily recognized in the Islamic intellectual tradition for his authority in the fields of fiqh and uṣūl al-fiqh, and his contributions to the later kalām literature have generally remained in the background in the scholarly literature. This thesis centers on Qarāfī's voluminous commentary titled Sharḥ al-Arbaʿīn, written on al-Arbaʿīn fī Uṣūl al-Dīn by Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), the most influential theologian of the period a work composed at a critical juncture in the seventh/thirteenth century, when kalām was undergoing a process of philosophization. The primary aim of the study is to analyze Qarāfī's conception of prophethood through this commentary and to elucidate the nature of his methodological objections to Rāzī's rationalist kalām system. Employing document analysis as a qualitative research design, the study examines primary source texts through a descriptive and comparative approach that takes into account the authors' epistemologies and methodological orientations. The research is delimited to the core debates surrounding prophethood as they unfold between Rāzī and Qarāfī, including the proof of prophethood, the epistemological value of tawātur, the relationship between miracle and divine attestation, the doctrine of ʿiṣma, the question of the superiority of angels over prophets, as well as karāma and intercession. The most significant finding of the study is that, despite Qarāfī's standing within the Ashʿarī tradition alongside Rāzī, he diverges from the latter in a fundamental way with respect to argumentation. While Rāzī grounds theological issues largely through philosophical and logical necessities, Qarāfī approaches the same problems through the practical and contextual tools of uṣūl al-fiqh particularly the principle of ʿādat Allāh and casuistic methods of resolution. On the question of miracles, he loosens Rāzī's system by reconfiguring the link between miracle and divine attestation as a contextual indicator rather than a relation of necessary causality. On the doctrine of ʿiṣma, while Rāzī safeguards the station of prophethood by deferring the prophets' lapses to the pre-prophetic period, Qarāfī acknowledges that such shortcomings may occur even after the onset of prophethood, yet characterizes them not as sins but as the abandonment of what is more preferable. In the tafḍīl debate, which constitutes the broadest section of the study, Qarāfī finds none of the arguments Rāzī advances in support of the superiority of angels to be convincing, demonstrating that the concept of superiority involves multiple criteria and that a wholesale hierarchical approach is methodologically flawed. In conclusion, this study establishes that the Sharḥ al-Arbaʿīn is not a passive commentary text but an original attempt at theological revision constructed from Qarāfī's perspective as a jurist-methodologist, and aims to introduce Qarāfī's identity as a theologian into the scholarly literature.
Benzer Tezler
- Yapay zekâ teknolojisinin kelâmda kullanımı: Fahreddin er-Râzî'nin Rü'yetullah görüşü
The use of artificial intelligence technology in kalām: Fakhr al-dīn al-Rāzī's view on Ru'yat allāh
FEYZA HİLAL ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. OSMAN DEMİR
- Gazâlî'de pratik ahlak
Practical ethics in Gazali
AHSEN BOZABA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
FelsefeKaramanoğlu Mehmetbey ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZİYAEDDİN KIRBOĞA
- Gazâlî'de ahlâk ve ruh sağlığı
Ethics and spiritual physics in Ghazali
DİLEK ENGİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜFİT SELİM SARUHAN
- El-vâfî fi şerhi'l Erbâ'ine'n Nevevîyye" adlı eserin hadis şerhçiliği açısından incelenmesi
Exami̇nnati̇on of the book“Al-wafi̇ fi̇ Sharhi̇ Erba'i̇ne'n nevevi̇yye”i̇n terms of the i̇nterpretati̇on of hadi̇th
MEHMET EKER
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinAksaray ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
ÖĞR. GÖR. MUSTAFA KARABACAK