İslam hukuku açısından yapay zekânın sorumluluğu
The responsibility of artificial intelligence from the perspective of Islamic law
- Tez No: 1013453
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MESUT BAYAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Hukuku Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay zekâ teknolojilerinin hızlı gelişimi, hukuk sistemlerinde yeni sorumluluk problemlerini gündeme getirmiştir. Özellikle otonom karar verebilen yapay zekâ sistemlerinin sebep olduğu zararların kime nispet edileceği meselesi, klasik hukuk anlayışındaki fail, kusur, irade ve sebebiyet kavramlarının yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu çalışma, yapay zekâ tarafından gerçekleştirilen fiillerden doğan sorumluluğu İslam hukuku açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle İslam hukukunda sorumluluk kavramı; teklif, ehliyet, zimmet, kasıt, hata ve illiyet bağı çerçevesinde ele alınmıştır. Ardından yapay zekânın mahiyeti, teknik işleyişi, kullanım alanları ve hukukî etkileri değerlendirilmiş; özellikle otonom sistemlerin ortaya çıkardığı riskler üzerinde durulmuştur. Çalışmanın son bölümünde ise yapay zekâ fiillerinin hukukî niteliği incelenmiş; yapay zekânın fail, âlet, eşya, köle veya tüzel kişilik benzeri bir statüde değerlendirilip değerlendirilemeyeceği tartışılmıştır. Araştırma, klasik Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî fıkıh literatürü başta olmak üzere usûl ve fürû kaynakları temel alınarak hazırlanmış; ayrıca çağdaş İslam hukukçularının görüşleri ile modern hukukta ileri sürülen sorumluluk teorilerinden de istifade edilmiştir. Yöntem olarak kavramsal analiz, mukayeseli hukuk yaklaşımı ve nitel içerik analizi benimsenmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuca göre yapay zekâ, mevcut haliyle bağımsız bir hukuk süjesi veya tam anlamıyla bir fail olarak kabul edilemez. Çünkü İslam hukukunda sorumluluğun temelini oluşturan akıl, irade, kasıt ve ehliyet unsurları yapay zekâda bulunmamaktadır. Bu sebeple yapay zekâ sistemlerinin sebep olduğu fiillerden doğan sorumluluğun; kullanım şekli, müdahale derecesi ve kusur durumuna göre üretici, programcı, kullanıcı veya işleticiye nispet edilmesi daha isabetli görünmektedir. Bununla birlikte klasik fıkıhtaki damân, mübaşeret ve tesebbüb teorilerinin, yapay zekâ kaynaklı modern problemlerin çözümünde önemli bir teorik çerçeve sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
The rapid development of artificial intelligence technologies has brought new liability problems to the agenda of legal systems. In particular, the question of to whom damages caused by artificial intelligence systems capable of autonomous decision-making should be attributed requires a reconsideration of the classical legal concepts of perpetrator, fault, will, and causation. This study aims to examine liability arising from acts performed by artificial intelligence from the perspective of Islamic law. In the research, the concept of liability in Islamic law is first addressed within the framework of taklīf (legal/religious obligation), legal capacity, dhimmah (legal personality/liability), intent, mistake, and causation. Then, the nature, technical functioning, areas of use, and legal effects of artificial intelligence are evaluated, with particular emphasis on the risks posed by autonomous systems. In the final part of the study, the legal nature of acts performed by artificial intelligence is examined; and it is discussed whether artificial intelligence can be evaluated as a perpetrator, instrument, property, slave, or in a status similar to legal personality. The research is based primarily on classical Ḥanafī, Mālikī, Shāfiʿī, and Ḥanbalī fiqh literature, especially works of uṣūl and furūʿ. In addition, the views of contemporary Islamic jurists and liability theories proposed in modern law have also been utilized. Conceptual analysis, a comparative legal approach, and qualitative content analysis were adopted as the research methods. According to the conclusion reached in this study, artificial intelligence, in its current form, cannot be accepted as an independent legal subject or as a perpetrator in the full sense. This is because the elements that constitute the basis of liability in Islamic law-reason, will, intent, and legal capacity-are not present in artificial intelligence. Therefore, it appears more appropriate to attribute liability arising from acts caused by artificial intelligence systems to the producer, programmer, user, or operator, depending on the manner of use, degree of intervention, and fault. Nevertheless, it has been concluded that the classical fiqh theories of ḍamān (liability/compensation), mubāsharah (direct causation), and tasabbub (indirect causation) provide an important theoretical framework for resolving modern problems arising from artificial intelligence.
Benzer Tezler
- Directors' duty of care in corporate governance: Legal, technological, and sustainability perspectives
Kurumsal yönetimde yöneticilerin özen yükümlülüğünün hukuk, teknoloji ve sürdürülebilirlik perspektifinden değerlendirilmesi
BARAN CAN KAYA
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Hukukİstanbul Medeniyet ÜniversitesiÖzel Hukuk Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MELTEM KARATEPE KAYA
- İslam hukukunda kişilik bağlamında yapay zekâ sorunu
Artificial intelligence problem in the context of personality in Islamic law
SONGÜL ERSAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
HukukBurdur Mehmet Akif Ersoy ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YILDIRAY SİPAHİ
- İslam hukukuna göre yapay zekânın hukuki mahiyeti
The legal nature of artifical intelligence in terms of Islamic law
İBRAHİM GEZER
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ABDULLAH ACAR
- Hukukî işlem ehliyeti açısından İslam borçlar hukukunda yapay zekâ
Artificial intelligence in Islamic law of obligations in terms of contractual capacity
YAHYA GÜDENDEDE
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Hukukİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ BARDAKOĞLU
- أحكام تطبيقات الذكاء الاصطناعي وأخلاقياته في الشريعة الإسلامية
İslam hukukunda yapay zeka uygulamalarının hükümleri ve ahlâkî yönü
ADNAN MAHMOUD BAKOUR
Yüksek Lisans
Arapça
2024
Dinİstanbul Sabahattin Zaim ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. Benaouda BENSAİD