Vehhâbîlerin Mâtürîdîliğe yönelik eleştirileri
Wahhābī Critiques of Māturīdism
- Tez No: 1012371
- Danışmanlar: PROF. DR. ADEM ARIKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslâm düşünce tarihinde fırkalar arası ihtilaf ve rekabet, mezheplerin teşekkül süreci ve kurumsallaşmasıyla eş zamanlı bir gelişim göstermiştir. Erken dönemlerden itibaren karşılıklı reddiye türü eserlerin kaleme alınması ve muhalif fırkalara karşı uygulanan mihne hadiseleri bu mücadelenin en belirgin tezahürleri arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, tarihî kökleri Ehl-i Hadîs ve Hanbelî gelenekle irtibatlı olan Selefî-Vehhâbî hareketin, Ehl-i Rey/Hanefî gelenekten beslenen Mâtürîdîlere yönelik eleştirel tavrı da aynı çerçevede değerlendirilebilir. Bu doktora çalışması, modern dönemde Vehhâbîlerin Mâtürîdîlere yönelttiği tenkitleri ele almaktadır. Vehhâbîlerin Mâtürîdîlere yönelik reddiyelerine zemin hazırlayan tarihî arka plan ve Hanefîlik algısının yanı sıra, Vehhâbî yazarların metot ve muhteva açısından yönelttikleri eleştiriler incelenmiştir. Çalışmanın amacı, bu literatürü tanıtmak, eleştirileri tasviri bir yöntemle ortaya koymak ve öne sürülen iddiaların bir kısmını tetkik ederek tutarlılık bakımından değerlendirmektir. Vehhâbî yazarların eserlerinde kelâm ilminin meşruiyeti, akıl-nakil ilişkisi, Allah'ın sıfatlarını anlamada tefvîz ve te'vil yöntemleri, tevhîdin taksimatı, haberî sıfatlar ve iman meseleleri temel tartışma konuları olarak öne çıkmaktadır. En yoğun eleştiriler ise te'vîl, ulûhiyet tevhîdi, Allah'ın mekândan münezzeh oluşu ve imanın mahiyeti üzerinde toplanmıştır. Mâtürîdîlerin sıfatlar konusundaki yaklaşımı Cehmîlik ile, iman anlayışı ise gulât Mürciîlik ile ilişkilendirilmiştir. Ayrıca Selefî-Vehhâbî ideolojinin şekillendirdiği Ebû Hanîfe tasavvurunun Mâtürîdîlik aleyhine kullanıldığı ve alıntılanan kaynaklarda lafız ve manalar üzerinde tasarrufta bulunulduğu görülmektedir. 1980 sonrası dönemde Vehhâbîliğin Mâtürîdîlik ilgisi, farklı etkenler de söz konusu olmakla birlikte Suudi Arabistan'ın dışa açılması, diğer mezheplerle temasın artması, Vehhâbîliğin yayılmacı bir politika izlemesi ve İslâm dünyasında Hanefî-Mâtürîdî çizginin yaygın oluşu ile açıklanabilir.
Özet (Çeviri)
In the history of Islamic thought, the rise of inter-sectarian conflict developed in tandem with the formation of the madhhabs and intellectual schools. From the earliest period, polemical refutations (raddiyyāt) and inquisitorial measures (miḥna) against rival factions stand out as conspicuous manifestations of this struggle. Within this framework, the critical posture of the Salafī/Wahhābī movement -historically connected to Ahl al-Ḥadīth and the Ḥanbalī tradition- toward the Māturīdīs, who draw on the legacy of Ahl al-Raʾy/Ḥanafism, may be understood in the same vein. This doctoral study examines the critiques Wahhābīs have directed at the Māturīdīs in the modern period. It examines the historical background of Wahhābī refutations, perceptions of Ḥanafism, and Wahhābī objections in methodological and substantive terms. The aim is to introduce this literature, present the criticisms descriptively, and examine selected claims for internal consistency. In Wahhābī writings, the legitimacy of ʿilm al-kalām, reason–revelation relations, tafwīḍ and taʾwīl on divine attributes, divisions of tawḥīd, al-ṣifāt al-khabariyya, and questions of īmān emerge as principal topics of contention. The most sustained criticisms focus on taʾwīl, tawḥīd al-ulūhiyya, God's transcendence beyond spatial location, and the definition of faith. The Māturīdī approach to the attributes is associated with Jahmism, and their understanding of īmān is linked to the extremist Murjiʾites (ghulāt al-Murjiʾa). It is further observed that an image of Abū Ḥanīfa filtered through a Salafī-Wahhābī lens is mobilized against Māturīdism, exclusionary categorizations frequently ascribed to the Māturīdīs, and cited sources sometimes altered in wording and meaning. The post-1980 resurgence of Wahhābī interest in Māturīdism can be explained by several factors, including Saudi Arabia's opening to the outside world, intensified inter-school contact, the expansionist policy pursued by Wahhābism, and the widespread presence of the Ḥanafī–Māturīdī tradition across the Muslim world.
Benzer Tezler
- Vehhabilik akaidi ve kelam ilmi açısından değerlendirilmesi
The creed of Wahhabism and its evaluation in terms of kalam science
MEHMET ÖZEL
Doktora
Türkçe
2022
DinKahramanmaraş Sütçü İmam ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDULHAMİT SİNANOĞLU
- Hâricîler ve Vehhâbilerin ve ortaya çıktıkları dönemlerin ortak özellikleri
Appearence and common features of Kharijit's and Vehhabi's period
AHMET PEKKİRİŞÇİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
DinSelçuk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEYİT BAHCIVAN
- Senusi hareketi ve tesirleri
The Sanusi movement and its influences
KADİR ÖZKÖSE
Doktora
Türkçe
2000
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ETHEM CEBECİOĞLU
- On Dokuzuncu Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğunun Basra Körfezi politikası
Ottoman Foreign policy Toward Persian Gulf in Nineteenth Century
MUZAFFER KURAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Uluslararası İlişkilerAnkara ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELDA KILIÇ