Sadreddin Efendi'nin Keşfü'l-Ğumme ʿan İftirâḳı'l-Ümme adlı eserinde mezhepleri takdimi
The presentation of sects in Sadreddin Efendi's work titled Keşfü'l-Ğumme ʿan Iftirâḳi'l-Umme
- Tez No: 1012139
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ÜMİT
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Çankırılı Sadreddin Efendi, Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme, Fitne, Sebeiyye-Şîa, Ehl-i sünnet, Hanefî-Mâtürîdî gelenek, Abdullah b. Sebe, Mezhepler tarihi, Osmanlı alimleri, Çankırılı Sadreddin Efendi, Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme, Fitna, Sabaʾiyya-Shīʿa, Ahl al-Sunna, Ḥanafī-Māturīdī tradition, Abdullah b. Sebe, Sect history, Ottoman scholars
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
SADREDDİN EFENDİ'NİN KEŞFÜ'L-ĠUMME ʿAN İFTİRÂḲI'L-ÜMME ADLI ESERİNDE MEZHEPLERİ TAKDİMİ Bu çalışma, son dönem Osmanlı âlimlerinden Çankırılı Sadreddin Efendi'nin (1855-1931) Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme adlı eseri merkeze alınarak onun İslam mezheplerini tasnif ve takdim biçimini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Sadreddin Efendi'nin fırkaları hangi tarihî, itikadî ve mezhebî ölçüler çerçevesinde değerlendirdiğini; bu fırkalara ilişkin yaklaşımını hangi kavramlar, şahıslar, rivayetler ve tartışmalar üzerinden temellendirdiğini ortaya koymaktır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Sadreddin Efendi'nin yaşadığı sosyo-politik, kültürel, ilmî ve dinî ortam; hayatı, ilmî kişiliği, itikadî ve fıkhî mezhebi incelenmiştir. Aynı bölümde Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme adlı eserin önemi, metodu, muhtevası ve kaynakları üzerinde durulmuş; eserde mezheplerin takdiminde belirleyici bir konuma sahip olan fitne kavramı ele alınmıştır. Sadreddin Efendi'nin fırkaları fiilen beş ana fitne etrafında değerlendirdiği görülmüştür. İkinci bölümde özellikle bu tasnifin ilk iki halkası üzerinde durulmuş; birinci fitne kapsamında mürtedler ve ridde hareketleri, ikinci fitne kapsamında ise Sebeiyye ve Râfıza/Şîa anlatısı değerlendirilmiştir. Müellifin Şiîliğin tarihî teşekkülünü Sebeiyye çizgisiyle ilişkilendirdiği; Hz. Ali'ye ilişkin aşırı yorumları, imâmet düşüncesini, nass ve vasiyet iddialarını ayrıntılı biçimde tartıştığı tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde, Sadreddin Efendi'nin tasnifinde üçüncü, dördüncü ve beşinci fitne olarak konumlandırılan fırkalar üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda üçüncü fitne bağlamında Vaîdiyye ve Hâricîler ele alınmış; Mürcie ise yine üçüncü fitne çerçevesinde iman-amel ilişkisi açısından değerlendirilmiştir. Dördüncü fitne kapsamında Kaderiyye ve Muʿtezile incelenmiş; beşinci fitne olarak konumlandırılan Cehmiyye ise sıfatların nefyi ve nasların te'vili gibi konular üzerinden ele alınmıştır. Bu fitneler etrafında yürütülen tartışmalar bağlamında Eşʿarîyye'ye yönelik eleştiriler kelâm yöntemi, iman tarifi, hüsn-kubuh ve Eşʿarîliğin tarihî yayılışı etrafında şekillenmiştir. Mâtürîdiyye ise Sadreddin Efendi'nin Ehl-i sünnet anlayışını temellendirdiği ana çizgilerden biri olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada tarihsel, betimleyici, metin merkezli ve karşılaştırmalı yöntem takip edilmiş; Keşfü'l-ġumme'deki fırka anlatıları klasik fırak, kelâm, hadis, tarih, tefsir ve Şiî-İmâmî literatürle mukayeseli biçimde değerlendirilmiştir. ÖZET SADREDDİN EFENDİ'NİN KEŞFÜ'L-ĠUMME ʿAN İFTİRÂḲI'L-ÜMME ADLI ESERİNDE MEZHEPLERİ TAKDİMİ Bu çalışma, son dönem Osmanlı âlimlerinden Çankırılı Sadreddin Efendi'nin (1855-1931) Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme adlı eseri merkeze alınarak onun İslam mezheplerini tasnif ve takdim biçimini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Sadreddin Efendi'nin fırkaları hangi tarihî, itikadî ve mezhebî ölçüler çerçevesinde değerlendirdiğini; bu fırkalara ilişkin yaklaşımını hangi kavramlar, şahıslar, rivayetler ve tartışmalar üzerinden temellendirdiğini ortaya koymaktır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Sadreddin Efendi'nin yaşadığı sosyo-politik, kültürel, ilmî ve dinî ortam; hayatı, ilmî kişiliği, itikadî ve fıkhî mezhebi incelenmiştir. Aynı bölümde Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme adlı eserin önemi, metodu, muhtevası ve kaynakları üzerinde durulmuş; eserde mezheplerin takdiminde belirleyici bir konuma sahip olan fitne kavramı ele alınmıştır. Sadreddin Efendi'nin fırkaları fiilen beş ana fitne etrafında değerlendirdiği görülmüştür. İkinci bölümde özellikle bu tasnifin ilk iki halkası üzerinde durulmuş; birinci fitne kapsamında mürtedler ve ridde hareketleri, ikinci fitne kapsamında ise Sebeiyye ve Râfıza/Şîa anlatısı değerlendirilmiştir. Müellifin Şiîliğin tarihî teşekkülünü Sebeiyye çizgisiyle ilişkilendirdiği; Hz. Ali'ye ilişkin aşırı yorumları, imâmet düşüncesini, nass ve vasiyet iddialarını ayrıntılı biçimde tartıştığı tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde, Sadreddin Efendi'nin tasnifinde üçüncü, dördüncü ve beşinci fitne olarak konumlandırılan fırkalar üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda üçüncü fitne bağlamında Vaîdiyye ve Hâricîler ele alınmış; Mürcie ise yine üçüncü fitne çerçevesinde iman-amel ilişkisi açısından değerlendirilmiştir. Dördüncü fitne kapsamında Kaderiyye ve Muʿtezile incelenmiş; beşinci fitne olarak konumlandırılan Cehmiyye ise sıfatların nefyi ve nasların te'vili gibi konular üzerinden ele alınmıştır. Bu fitneler etrafında yürütülen tartışmalar bağlamında Eşʿarîyye'ye yönelik eleştiriler kelâm yöntemi, iman tarifi, hüsn-kubuh ve Eşʿarîliğin tarihî yayılışı etrafında şekillenmiştir. Mâtürîdiyye ise Sadreddin Efendi'nin Ehl-i sünnet anlayışını temellendirdiği ana çizgilerden biri olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada tarihsel, betimleyici, metin merkezli ve karşılaştırmalı yöntem takip edilmiş; Keşfü'l-ġumme'deki fırka anlatıları klasik fırak, kelâm, hadis, tarih, tefsir ve Şiî-İmâmî literatürle mukayeseli biçimde değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
THE PRESENTATION OF SECTS IN SADREDDIN EFENDI'S WORK TITLED KEŞFÜ'L-ĠUMME ʿAN İFTİRÂḲI'L-ÜMME This study examines the manner in which Çankırılı Sadreddin Efendi (1855–1931), one of the late Ottoman scholars, classified and presented Islamic sects, centering on his work Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme. The main aim of the research is to reveal the historical, theological, and sectarian criteria by which Sadreddin Efendi evaluated the sects, and the concepts, figures, reports, and debates through which he grounded his approach. The thesis consists of three chapters. The first chapter examines Sadreddin Efendi's socio-political, cultural, scholarly, and religious environment, as well as his life, scholarly personality, theological affiliation, and legal school. It also discusses the significance, method, content, and sources of Keşfü'l-ġumme ʿan iftirâḳı'l-ümme, and addresses the concept of fitna, which has a decisive role in the presentation of sects in the work. It is observed that Sadreddin Efendi evaluates the sects around five main fitnas. The second chapter focuses on the first two stages of this classification: the apostates and ridda movements within the first fitna, and the Sabaʾiyya and Rāfiḍa/Shīʿa narrative within the second. It is determined that the author relates the historical formation of Shīʿism to the Sabaʾiyya line and discusses in detail the extremist interpretations concerning ʿAlī, the doctrine of imamate, and the claims of naṣṣ and waṣiyya. The third chapter examines the sects positioned as the third, fourth, and fifth fitnas. In this context, the Waʿīdiyya and Khārijites are discussed within the third fitna, while the Murjiʾa are evaluated in terms of the faith-works relationship. Under the fourth fitna, the Qadariyya and Muʿtazila are examined; the Jahmiyya, positioned as the fifth fitna, is addressed through issues such as the negation of attributes and the interpretation of scriptural texts. Within these debates, the criticisms of the Ashʿariyya center on the method of kalām, the definition of faith, ḥusn-qubḥ, and the historical spread of Ashʿarism. The Māturīdiyya is evaluated as one of the main lines through which Sadreddin Efendi grounds his understanding of Ahl al-Sunna. The study follows a historical, descriptive, text-centered, and comparative method, and evaluates the sect narratives in Keşfü'l-ġumme comparatively with classical firaq, kalām, hadith, history, tafsīr, and Shīʿī-Imāmī literature.
Benzer Tezler
- Sadreddin Efendi'nin Hukuk-ı Aile Kararnamesine ilişkin görüşlerinin değerlendirilmesi
Evaluating of Sadreddin Efendi About Family Law Decision
AHMET YASİN KÜÇÜKTİRYAKİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
HukukGazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SALİM ÖĞÜT
- Abdülkâdir Sadreddîn'in ez-Zerî'a ilâ 'İlmi'ş-Şerî'a adlı eseri ve tahlili
Abd al-Kader Sadr al-Din's Work of al-Zeria ilâ ilm al-Sharia and it's analyse
ÜLKÜ NUR ŞAHİN ERGİNBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. VECDİ AKYÜZ
- Son dönem sufilerinden Hacı Ahmet Kayhan'da tasavvufi kavramlar
The concepts of sufism of a contemporary Sufi Hacı Ahmet Kayhan
NESLİHAN NUR KIZILTEPE
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. VAHİT GÖKTAŞ
- Osman Fazli Atpazari: Hayatı-eserleri ve tasavvufî görüşleri
Osman Fazli Atpazari: His life-works and his mystical thinking
MUHAMMED BEDİRHAN
- Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hamidiye Kitaplığı 1186 numarada kayıtlı Mecmûʿa-i Eşʿâr (157b-195b) (İnceleme-metin-MESTAP'a göre tasnif)
Süleymaniye Manuscript Library, Hamidiye Collection, manuscript No. 1186: Mecmûʿa-i Eşʿâr (Folios 157b–195b) (Analysis–text–classification according to MESTAP)
CEYDA KESKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıMarmara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLER DOĞAN AVERBEK