Ortaokul Türkçe ders kitaplarında okuduğunu anlama sorularının farklı taksonomilere göre analizi
A taxonomy-based analysis of reading comprehension questions in secondary school Turkish textbooks
- Tez No: 1009820
- Danışmanlar: PROF. DR. ERHAN DURUKAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Trabzon Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın temel amacı, ortaokul düzeyinde (5-8. sınıf) okutulan Türkçe ders kitaplarında yer alan okuduğunu anlama sorularını“Yenilenmiş Bloom Taksonomisi”,“Barrett Taksonomisi”ve“Day & Park'ın Soru Tipleri”taksonomisine göre analiz ederek bu soruların öğrencilerin bilişsel, yorumsal ve eleştirel düşünme becerilerine ne ölçüde desteklediğini ortaya koymaktır. Amaç doğrultusunda nitel araştırma yaklaşımlarından olan doküman analizi yöntemiyle veriler toplanmış, içerik çözümlemesi ise betimsel analiz tekniğiyle yürütülmüştür. Araştırmada veri toplama nesnesi olarak Türkiye Yüzyılı Maarif modeli kapsamında yayımlanan (2024-2025) beşinci sınıf Türkçe ders kitabı (1. ve 2. Dönem), Türkiye Yüzyılı Maarif model kapsamında yayımlanan (2025-2026) altıncı sınıf Türkçe ders kitabı (1. ve 2. Dönem), 2023 Yılı kapsamında yayımlanan yedinci sınıf Türkçe ders kitabı (Özgün Yayınları) ve 2022 Yılı kapsamında yayımlanan sekizinci sınıf Türkçe ders kitabı (Hecce Yayınları) seçilmiştir. Veri toplama sürecinde Yenilenmiş Bloom, Barrett ve Day & Park taksonomilerine göre alan yazın taranarak önceki çalışmalar incelenmiş, araştırma nesnesi olan ders kitaplarındaki okuduğunu anlama soruları Yenilenmiş Bloom, Barrett ve Day & Park taksonomilerine göre listelenmiş ve uzman görüşüne sunulmuştur. Bu kapsamda 5. ve 6. sınıf Türkçe ders kitabındaki 6 temada, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitabındaki 8 temada toplam 725 adet okuduğunu anlama sorusu gruplandırılmıştır. Elde edilen bulgular bütüncül biçimde değerlendirildiğinde, ortaokul düzeyi Türkçe ders kitaplarında yer alan okuduğunu anlama sorularının bilişsel süreçler bakımından ağırlıklı olarak alt düzey becerilere yöneldiği görülmüştür. Yenilenmiş Bloom Taksonomisi çerçevesinde soruların büyük ölçüde hatırlama ve özellikle anlama basamaklarında yoğunlaştığı; buna karşılık uygulama, analiz, değerlendirme ve yaratma gibi üst düzey bilişsel süreçlere yönelik dağılımın görece sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Benzer biçimde Barrett taksonomisine göre soruların çoğunlukla doğrudan anlama düzeyinde toplandığı; yeniden düzenleme, çıkarım ve değerlendirme gerektiren soruların daha sınırlı bir yer tuttuğu, duygusal tepki boyutunun ise oldukça düşük düzeyde temsil edildiği belirlenmiştir. Day & Park sınıflandırması açısından da soruların ağırlıklı olarak yüzey anlamlandırma düzeyinde toplandığı; yeniden düzenleme, çıkarım yapma ve değerlendirme gerektiren soruların daha sınırlı bir yer tuttuğu, tahmin basamağını gerektiren süreçlerin geri planda kaldığı, kişisel tepki ve eleştiri boyutunun ise oldukça sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen verilerden hareketle ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki okuduğunu anlama sorularının farklı taksonomiler kapsamında dahi öğrencileri üst düzey hedeflere ulaştırmada yeterince destek olamadığı, sınıf düzeyleri arasında Maarif model kapsamında yayımlanan 5. ve 6. sınıf Türkçe ders kitabında daha anlamlı bir bilişsel süreç dengesi olduğu, 2019 öğretim programı kapsamında hazırlanan ders kitaplarında ise (7. ve 8. sınıf) taksonomilerin daha çok alt düzey basamaklarda yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Soruların yaklaşık %50 oranında yüzeysel basamaklarda sorulması, cevapların metin içinde doğrudan bulunan şekilde tasarlanması, öğrencinin bilişsel boyutu yanında duyuşsal boyutunun desteklenmemesi diğer sonuçlar arasında yer almaktadır. Çalışma sonucunda elde edilen veriler alan yazındaki yapılmış çalışmalarla birlikte karşılaştırılarak ders kitaplarının tekrar gözen geçirilmesi gerektiği ve yeni yayımlanacak olan ders kitaplarında taksonomik dengenin daha anlamlı oluşturulması gerektiği belirtilmiştir.
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to analyze the reading comprehension questions included in Turkish language textbooks used at the secondary school level (grades 5–8) in accordance with the Revised Bloom's Taxonomy, Barrett's Taxonomy, and Day and Park's Question Types Taxonomy, and thereby to determine the extent to which these questions support students' cognitive, interpretive, and critical thinking skills. In line with this objective, data were collected through document analysis, one of the qualitative research methods, and the analysis process was conducted using descriptive analysis techniques within the framework of content analysis. The data sources of the study consist of the fifth-grade Turkish language textbook (1st and 2nd semesters) published within the scope of the Türkiye Century Maarif Model for the 2024–2025 academic year; the sixth-grade Turkish language textbook (1st and 2nd semesters) published under the same model for the 2025–2026 academic year; the seventh-grade Turkish language textbook published in 2023 (Özgün Publications); and the eighth-grade Turkish language textbook published in 2022 (Hecce Publications). During the data collection process, the relevant literature on the Revised Bloom's, Barrett's, and Day and Park taxonomies was reviewed, and previous studies were examined. Subsequently, the reading comprehension questions in the selected textbooks were categorized according to these three taxonomies and submitted for expert evaluation. In this context, a total of 725 reading comprehension questions were identified and classified across six themes in the fifth- and sixth-grade textbooks and eight themes in the seventh- and eighth-grade textbooks. The findings, when evaluated holistically, indicate that the reading comprehension questions in secondary school Turkish language textbooks predominantly target lower-order cognitive skills. Within the framework of the Revised Bloom's Taxonomy, the questions are largely concentrated at the remembering and particularly the understanding levels, whereas higher-order cognitive processes such as application, analysis, evaluation, and creation are comparatively underrepresented. Similarly, according to Barrett's Taxonomy, most questions are situated at the literal comprehension level, while those requiring reorganization, inference, and evaluation occupy a more limited space; the affective response dimension is represented at a notably low level. From the perspective of Day and Park's classification, the questions are primarily clustered at the level of surface comprehension, with relatively fewer questions requiring reorganization, inferencing, and evaluation; predictive processes remain in the background, and the dimensions of personal response and critical engagement are also highly limited. Based on these findings, it can be concluded that, even when evaluated across different taxonomic frameworks, the reading comprehension questions in secondary school Turkish language textbooks do not sufficiently support students in achieving higher-order learning objectives. It is further observed that the fifth- and sixth-grade textbooks prepared under the Maarif Model exhibit a comparatively more balanced distribution of cognitive processes, whereas the textbooks developed within the framework of the 2019 curriculum (seventh and eighth grades) tend to concentrate more heavily on lower-level categories. The fact that approximately 50% of the questions are positioned at surface-level stages, that responses are generally designed to be directly retrievable from the text, and that the affective dimension of learners is not adequately supported alongside the cognitive dimension constitute additional findings of the study. In light of the results obtained, and in comparison with existing studies in the literature, it is suggested that the textbooks should be systematically reviewed and that a more balanced taxonomic distribution should be established in future textbook designs.
Benzer Tezler
- Hazır giyim sanayiinde nitelikli insangücü ihtiyacı
Başlık çevirisi yok
HANDAN SEZER
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Endüstri ve Endüstri MühendisliğiGazi ÜniversitesiGiyim Endüstrisi ve Giyim Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞEGÜL ATAMAN
- Hazır giyim sanayiinin milli ekonomimizdeki yeri ve bir örnek çalışma
Başlık çevirisi yok
FERHAN DEMREN
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Tekstil ve Tekstil MühendisliğiGazi ÜniversitesiGiyim Endüstrisi ve Giyim Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RASİH DEMİRCİ
- Tonsillo-faranjitis şüpheli 7-17 yaş grubundaki öğrencilerin boğaz kültürlerinden soyutulan aerob patojen mikroorganizmalar
Başlık çevirisi yok
SAFFET ELÇİ
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
MikrobiyolojiDicle ÜniversitesiMikrobiyoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERALP ARIKAN
- Alt özel sınıflardan mezun olan eğitilebilir geri zekalı çocukların mezuniyet sonrası durumlarının saptanması
Başlık çevirisi yok
NURTEN RÜYA
- Lise II. sınıf öğrencilerinin konut durumu, bunun sağlık ve okuldaki başarı durumuna etkisi
Başlık çevirisi yok
ŞADAN TOKYÜREK
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Ev EkonomisiGazi ÜniversitesiAile Ekonomisi ve Beslenme Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SUNA BAYKAN