15. yüzyıl divanlarında değer algısı
Perception of value in 15th-century divans
- Tez No: 1008902
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ HALİL İBRAHİM HAKSEVER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Değerler, bir toplumun ahlak anlayışını, kültürel yapısını ve sosyal düzenini şekillendiren temel norm ve inançlardır. Toplumsal hayatta hangi davranışların meşru ve makbul sayılacağı, hangilerinin kabul görmeyeceği, bireyden ve toplumdan hangi ahlaki tutumların bekleneceği büyük ölçüde hâkim değerler sistemi üzerinden belirlenmektedir. Bir toplumun değer algısı ise sabit ve değişmez değildir. Dinî kabuller, siyasi olaylar ve sosyal-kültürel şartlar ile zaman içinde bir toplumun değer algısı değişebilmekte ve yeniden şekillenebilmektedir. Ancak bu değişim, değerlerin anlam dünyasını bütünüyle kaybetmesine yol açtığında, toplumsal yapıda çözülmelerin ve ahlaki belirsizliklerin ortaya çıkması kaçınılmaz hâle gelmektedir. Günümüzde ise teknolojik gelişmelerle birlikte iletişim imkânlarının artması, değerlerin değişim sürecini daha hızlı ve kontrol edilmesi güç bir duruma getirmiştir. Bu nedenle değerlerin korunması ve yeni kuşaklara kazandırılması her zamankinden daha büyük bir önem arz etmektedir. Edebî metinler, toplumun değer dünyasını yansıtan ve bu değerlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan en önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu metinlerde değerler, okuyucuya doğrudan telkin edilmekten ziyade sembolik ve imgesel bir anlatım içerisinde dolaylı biçimde düşündürülmekte ve böylece bireyin değerleri benimsemesi ve içselleştirmesi daha kolay hâle gelmektedir. Buradan hareketle 15. yüzyılda Ahmed-i Dâ'î, Ahmed Paşa, Necâtî Bey, Şeyhî, Adlî, Mesîhî, Mihrî Hatun, Adnî, Cem Sultan, Çâkerî, Kâsımî, Üsküplü İshak Çelebi, Hakîkî, Habîbî, Tâcî-zâde Ca'fer Çelebi, Karamanlı Aynî, Karamanlı Nizâmî, Uşşâkî, Cemâlî, Avnî, Hamdullah Hamdî ve Harîmî (Şehzade Korkud) tarafından teşkil edilen toplam 22 divan, değer algısı bağlamında, metin merkezli bir yaklaşımla incelenmiştir. Araştırma sürecinde tespit edilen değerler, 35 alt başlıkta ele alınmıştır. Her bir başlık altında yer alan beyitler, klasik şerh geleneğinin filolojik çözümleme yöntemleri ile modern tematik yorumlama yöntemleri birlikte kullanılarak bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara dayanarak her bir değerin 15. yüzyıl divanlarında nasıl ele alındığına dair genel çıkarımlarda bulunulmuştur. 15. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin Fetret Devri'nden sonra yeniden siyasal birliğini sağlayarak güçlü bir merkezî otorite kurduğu bir dönemdir. II. Murad ve özellikle Fatih Sultan Mehmed devrinde fetihlerle genişleyen devlet yapısı, siyasi istikrarı ve güven duygusunu pekiştirmiştir. Aynı dönemde medrese, tekke ve zaviye gibi kurumların güçlenmesiyle dinî ve tasavvußfi düşünce toplumsal hayatta etkili olmuştur. Bu doğrultuda çalışma kapsamında tespit edilen değerlerin ve bu değerlere yüklenen anlamların, dönemin siyasi ve dinî-tasavvufi özelliklerini yansıtır nitelikte olduğu görülmüştür.
Özet (Çeviri)
VValues are fundamental norms and beliefs that shape a society's moral understanding, cultural structure, and social order. In social life, which behaviors are considered legitimate and acceptable, which are excluded, and which moral attitudes are expected from individuals and society are largely determined by the prevailing value system. A society's perception of values is not fixed or unchanging. Religious beliefs, political events, and socio-cultural conditions can, over time, alter and reshape a society's perception of values. However, when this change leads to a complete loss of the meaning framework of values, the emergence of disintegration in the social structure and moral ambiguities becomes inevitable. Today, with technological advancements and the expansion of communication opportunities, the process of value change has become faster and more difficult to control. For this reason, preserving values and instilling them in new generations is of greater importance than ever before. Literary texts are among the most important sources that reflect a society's value system and ensure the transmission of these values from one generation to the next. In these texts, values are not conveyed to the reader through direct instruction; rather, they are implicitly evoked within a symbolic and imagistic mode of expression, thereby making it easier for individuals to adopt and internalize these values. Based on this, a total of 22 divans published in the 15th century by Ahmed-i Dâ'î, Ahmed Paşa, Necâtî Bey, Şeyhî, Adlî, Mesîhî, Mihrî Hatun, Adnî, Cem Sultan, Çâkerî, Kâsımî, Üsküplü İshak Çelebi, Hakîkî, Habîbî, Tâcî-zâde Ca'fer Çelebi, Karamanlı Aynî, Karamanlı Nizâmî, Uşşâkî, Cemâlî, Avnî, Hamdullah Hamdî and Harîmî (Şehzade Korkud) have been examined within the framework of value perception using a text-centered approach. The values identified during the research process were classified under 35 subheadings. The couplets included under each heading were evaluated through a holistic approach by jointly employing the philological analysis methods of the classical commentary tradition and modern thematic interpretation techniques. Based on the findings obtained, general conclusions were also drawn regarding how each value was addressed in 15th-century divan poetry. The 15th century was a period in which the Ottoman State reestablished its political unity after the Interregnum and founded a strong central authority. During the reigns of Murad II and especially Mehmed the Conqueror, the state structure expanded through conquests, reinforcing political stability and a sense of security. In the same period, with the strengthening of institutions such as madrasas, tekkes, and zawiyas, religious and mystical thought became influential in social life. Accordingly, it has been observed that the values identified within the scope of the study and the meanings attributed to these values reflect the political and religious-mystical characteristics of the period.
Benzer Tezler
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- 15. yüzyıl divanlarında peygamber kıssaları: Ahmed-i Dai, Şeyhi, Ahmed Paşa, Necati Bey
The stories of the prophets in the divans of the 15th century: Ahmed-i Dai, Şeyhi, Ahmed Paşa, Necati Bey
RUKİYE SARI ÖZEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıKırklareli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NİYAZİ ADIGÜZEL
- 15-16. yüzyıl divanlarında ışık imgesi
Image of light in 15th & 16th century ottoman poetry
HÜLYA BOZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MURAT KEKLİK
- Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eser Kütüphanesindeki 577 nolu mecmûanın tanıtımı ve 75-179 varakları arasındaki gazellerin transkripsiyonu.
Presentation of the journal no:577 in Diyarbakir Ziya Gökalp Manuscript Library and the transkription of the ghazals between 75-179
MEHMET BÜKÜM
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıDicle Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. RAMAZAN SARIÇİÇEK
- İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi T1951 Numaralı Mecmua-i Gazeliyyât-ı Müntehabe'nin incelenmesi, çeviri yazılı metni ve Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi'ne (MESTAP) göre tasnifi
Examination of Istanbul Rare Books Library Journal Numbered T1951 Mecmua-ı Gazelliyât-ı Müntehabe, its translation written text and its classification according to the Systematic Classification of Journals Project (MESTAP)
YASİN ÇAMKÖMÜRÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıBartın ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YILMAZ TOP