Ahmed Hilmî el-Koğî ed-Diyarbekirî'nin er-Risâletü'l-Mantık adlı eseri: Tahlil-tahkik-tercüme
The treatise on logic (al-Risāla fFī al-Manṭiq) by Ahmed Hilmî el-Koğî ed-Diyarbekirî: Analysis, critical edition, and translation
- Tez No: 1007380
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ALAATTİN TEKİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mantık Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın amacı, 20. yüzyılın önemli Doğu Anadolu âlimlerinden Diyarbakırlı Ahmed Hilmî el-Koğî ed-Diyarbekirî'nin (ö.1996) er-Risâletü'l-Mantık adlı eserini incelemek, müellifin mantık ilmine yaklaşımını ortaya koymak ve söz konusu risâleyi tercüme ederek akademik literatüre kazandırmaktır. Araştırma, İslâm mantık geleneğinin Antik Yunan'dan itibaren kesintisiz bir şekilde devam eden ve medreselerde ders kitabı olarak okutulan şerh-hâşiye geleneği içindeki yerel bir temsilini konu edinmektedir. Tez; giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın konusu, önemi, amacı, sınırları, yöntemi ve kaynakları tanıtılmaktadır. Birinci bölümde, birincil kaynaklar ve biyografik eserler ışığında Ahmed Hilmî el-Koğî'nin hayatı, ilmî şahsiyeti, hocaları ve telif/hat eserleri ele alınmaktadır. İkinci bölüm, çalışmanın ana inceleme kısmını teşkil etmekte olup, er-Risâletü'l-Mantık adlı eser,“tasavvurât-tasdikât”,“beş tümel”,“tanım teorisi”,“önermeler”,“kıyas”ve“beş sanat”gibi klasik mantığın ana başlıkları çerçevesinde detaylı bir şekilde tahlil edilmektedir. Bu tahlilde, müellifin görüşleri, Aristoteles, Fârâbî, İbn Sînâ, Ebherî ve Kâtibî gibi geleneğin kurucu isimlerinin yaklaşımlarıyla mukayeseli olarak değerlendirilmektedir. Üçüncü bölümde ise eserin tam metin ve tercümesi sunulmaktadır. Çalışmanın nihai hedefi, İslâm mantık geleneğinin geç dönemdeki seyrini, özellikle“Şark Medreseleri”ndeki somut yansımalarından biri üzerinden anlamaya katkı sağlamak ve bölgesel ilmî birikimin daha geniş akademik çevrelerce tanınmasına aracılık etmektir. Bu eser üzerinden yapılacak inceleme, geleneğin sürekliliği ve modern döneme dönük intikaline dair değerli veriler sunacaktır.
Özet (Çeviri)
The purpose of this study is to examine al-Risāla fī al-Manṭiq by Ahmed Hilmî al-Koghī al-Diyârbakirî (d. 1996), one of the distinguished scholars of Eastern Anatolia in the twentieth century, to articulate the author's conception of logic, and to make this treatise accessible to contemporary scholarship through a critical translation. The study addresses a local yet representative instance of the Islamic logical tradition, which, originating in Ancient Greek philosophy, maintained an uninterrupted continuity through the commentary (sharḥ) and gloss (ḥāshiya) tradition and functioned for centuries as a core pedagogical corpus within the madrasa curriculum. The thesis is structured into an introduction, three main chapters, and a conclusion. The introduction delineates the subject matter, significance, objectives, scope, methodology, and primary sources of the research. The first chapter, drawing upon primary materials and biographical sources, examines Ahmed Hilmî al-Koghī's life, intellectual profile, scholarly lineage, and authored and manuscript works. The second chapter constitutes the analytical core of the study and offers a systematic examination of al-Risāla fī al-Manṭiq within the conceptual framework of classical logic, including the theory of concepts and judgments (taṣawwurāt and taṣdīqāt), the five universals, the theory of definition, propositions, syllogism, and the five logical arts. Within this analysis, the author's positions are assessed comparatively in relation to the approaches of the foundational figures of the logical tradition, such as Aristotle, al-Fārābī, Ibn Sīnā, al-Abharī, and al-Kātibī. The third chapter presents the complete text of the treatise together with its translation. The overarching aim of this study is to contribute to a deeper understanding of the late-period development of the Islamic logical tradition, particularly through one of its concrete manifestations within the Eastern madrasas, and to facilitate the recognition of regional scholarly production within broader academic discourse. An examination centered on this work offers valuable insights into the continuity of the tradition and the modalities of its transmission into the modern era.
Benzer Tezler
- Molla Ahmed Hilmî el-Koğî ve Tefsira Hilmi adlı eseri
Molla Ahmet Hilmi al-Kogi and his work named Tefsira Hilmî
HÜSEYİN İNCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULLAH TEMİZKAN
- تحليل وتحقيق تعليقات أحمد حلمي القوغي على ألفية ابن مالك
Ta'lîkâtu Ahmet Hilmi el-Koğî 'alâ Elfiyeti İbn Mâlik adlı eserin tahkîk ve tahlîli / Scholar and calligrapher Ahmed Hilmi el-Koği's research and analysis on the commentary of İbn Malik's Elfiye
ABDUL MALEK SALEH
Yüksek Lisans
Arapça
2021
DinMardin Artuklu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET TEKİN
- Tefsîr-i Hilmî'nin tefsir yöntemi
Tefsîr-i Hilmî's method of tafsir
YUSUF YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET ÖZDEMİR
- Ahmet Hilmi Koğî'nin er-Resâilu'l-hams adlı eserinin tahkik ve tahlili
Critical edition (tahqiq) and analysis of Ahmad Hilmi Koghi's book named ar-Resâilu'l-hamse
ABDULLAH AVŞAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET GEMİ
- Xizna We'zan: Dîwançeya Hilmî (Şêx Ehmed Hilmîyê Dêrşewî) -Metn û lêkolîn-
Hizna Va'zan: Hilmî (Şeyh Ahmed Hilmî Derşevî) divançesi -Metin ve inceleme-
İBRAHİM ATMACA
Yüksek Lisans
Kürtçe
2020
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiKürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDURRAHMAN ADAK