Geri Dön

Türkiye sinema endüstrisi çalışma ilişkileri tarihi: Sorunlar ve çözüm önerileri 1923-2019

History of labour relations in Turkey's cinema industry: Problems and solution suggestions 1923-2019

PDF İndir

  1. Tez No: 1006500
  2. Yazar: SUNA CAN ÖZBULDUK
  3. Danışmanlar: PROF. DR. BARIŞ KILINÇ
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Radyo-Televizyon, Radio and Television
  6. Anahtar Kelimeler: Türk sineması, Turkish cinema
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Anadolu Üniversitesi
  10. Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Sinema Televizyon Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Sinema ve Televizyon Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bu doktora tezi, Türkiye sinema endüstrisinin Cumhuriyet'in kuruluşundan 2019 yılına kadar geçirdiği tarihsel dönüşümü siyasal ekonomi, kültür politikaları ve endüstriyel yapılanma perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel problemi, Türkiye'de sinemanın çoğunlukla estetik ve auteur merkezli yaklaşımlar üzerinden ele alınmasına karşın, üretim ilişkileri, finansman yapıları, emek koşulları ve kurumsal düzenlemeler bağlamında yeterince incelenmemiş olmasıdır. Bu doğrultuda araştırma, sinemayı yalnızca sanatsal bir ifade alanı olarak değil, ekonomik, kurumsal ve toplumsal ilişkiler ağı içerisinde şekillenen bir kültürel endüstri olarak ele almaktadır. Araştırma, tarihsel analiz ile saha araştırmasını birleştiren karma bir yöntem üzerine kurulmuştur. Cumhuriyet dönemi boyunca sinema üretim modelleri, sansür ve destek politikaları, dağıtım ve gösterim ağları ile seyir kültüründeki dönüşümler tarihsel belgeler ve endüstriyel veriler üzerinden incelenmiş; film üretim sayıları, salon kapasitesi ve seyirci verileri karşılaştırmalı olarak değerlendirilerek sektörün kırılma noktaları belirlenmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında yapımcılar, yönetmenler, teknik ekip çalışanları, akademisyenler ve meslek örgütü temsilcilerinden oluşan uzman katılımcılarla gerçekleştirilen saha araştırması kapsamında Delphi tekniği kullanılarak çalışma koşulları, finansman yapısı, sendikal örgütlenme ve mesleki güvencesizlik sorunları analiz edilmiştir. Bulgular, Türkiye sinema endüstrisinin doğrusal bir gelişimden ziyade ekonomik ve siyasal kırılmalarla şekillenen dalgalı bir dönüşüm süreci izlediğini göstermektedir. Yeşilçam döneminde bölge işletmeciliği ve bono sistemine dayalı üretim modeli süreklilik sağlamakla birlikte güvencesiz çalışma biçimlerini kurumsallaştırmış; 1980 sonrası televizyonun yaygınlaşması sinema üretimini zayıflatmıştır. 2000'li yıllarla birlikte başlayan yeniden yapılanma süreci, özellikle 2004 tarihli sinema yasasıyla kurumsallaşan destek mekanizması sayesinde üretim, salon ve seyirci sayılarında belirgin bir artış yaratmıştır. Ancak bu niceliksel büyüme endüstrinin tüm alanlarında dengeli bir kurumsallaşmaya dönüşmemiş; dağıtım ve gösterim alanındaki yoğunlaşma bağımsız yapımların salon erişimini sınırlandırırken dijitalleşme ve proje bazlı çalışma modeli emek güvencesizliğini artırmıştır. Çalışma ayrıca Türkiye sinemasında gişe odaklı popüler yapımlar ile festival dolaşımına katılan bağımsız üretimlerin birlikte var olduğu iki katmanlı bir yapının oluştuğunu ortaya koymaktadır. Yerli film seyirci artışı ise geniş tabanlı bir dönüşümden çok sınırlı sayıdaki yüksek gişe başarısına bağlı kalmıştır. Sonuç olarak tez, 2000 sonrası Türkiye sinemasını yalnızca büyüme dönemi olarak değil, üretim kapasitesinin genişlediği ancak yapısal kırılganlıkların sürdüğü bir yeniden yapılanma evresi olarak değerlendirmektedir. Bu doğrultuda sinema politikalarının üretim artışının ötesine geçerek dağıtım ve gösterim çeşitliliğini güçlendirmesi, kamu desteklerinin şeffaf kriterlere dayandırılması ve sektörde emek koşullarını iyileştirecek düzenlemelerin geliştirilmesi gerekmektedir. Türkiye sinema endüstrisinin sürdürülebilirliği, üretim hacminden çok kurumsal denge, emek güvencesi ve dolaşım olanaklarının birlikte güçlendirilmesine bağlı görünmektedir.

Özet (Çeviri)

This doctoral dissertation aims to examine the historical transformation of the Turkish film industry from the foundation of the Republic to 2019 within the framework of political economy, cultural policies, and industrial organization. The central problem of the study stems from the fact that cinema in Turkey has predominantly been analyzed through aesthetic and auteur-centered perspectives, while production relations, financing structures, labor conditions, and institutional regulations have received comparatively limited scholarly attention. Accordingly, the research approaches cinema not merely as an artistic field but as a cultural industry shaped by economic, institutional, and social relations. The study employs a mixed methodological framework combining historical analysis with field research. Production models, censorship and support policies, distribution and exhibition networks, and transformations in viewing culture throughout the Republican period were examined through archival sources and industrial data. Film production numbers, cinema infrastructure, and audience statistics were comparatively analyzed in order to identify structural turning points within the industry. In the second phase, a field study was conducted with expert participants including producers, directors, technical crew members, academics, and representatives of professional organizations. Using the Delphi method, data were collected and evaluated regarding working conditions, financing structures, unionization processes, and employment precarity in the sector. The findings indicate that the Turkish film industry has followed a fluctuating trajectory shaped by economic and political ruptures rather than a linear developmental path. During the Yeşilçam era, the region-based distribution and promissory-note financing system ensured production continuity while institutionalizing precarious labor practices. The expansion of television after the 1980s weakened film production, whereas the restructuring process that began in the 2000s—particularly with the institutionalization of state support through the 2004 cinema law—resulted in significant increases in film production, cinema venues, and audience numbers. However, this quantitative growth did not lead to balanced institutional consolidation; concentration in distribution and exhibition limited access for independent productions, while digitalization and project-based employment intensified labor precarity. The study also demonstrates the emergence of a dual structure in Turkish cinema, characterized by commercially oriented popular films dominating the domestic market alongside independent productions circulating within international festival networks. The increase in domestic audience share largely depended on a limited number of high box-office successes rather than a broad transformation of viewing culture. In conclusion, the dissertation argues that post-2000 Turkish cinema cannot be explained solely through quantitative growth. Instead, the period should be understood as a restructuring phase in which expanding production capacity coexisted with persistent structural vulnerabilities. The findings suggest that cinema policies should move beyond increasing production numbers toward strengthening diversity in distribution and exhibition, ensuring transparency in public support mechanisms, and improving labor conditions within the industry. The sustainability of the Turkish film industry ultimately depends not only on production volume but also on institutional balance, labor security, and expanded circulation opportunities.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    330986

    Sinema kültür mirasının korunması ve dijital teknolojik gelişmelerin film arşivciliğine etkileri

    Preserving the cultural heritage of cinema and the effects of digital technological improvements on film archiving

    ESRA EREN

    Sanatta Yeterlik

    Türkçe

    Türkçe

    2012

    Sahne ve Görüntü SanatlarıMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi

    Sinema Televizyon Ana Sanat Dalı

    PROF. ASİYE KORKMAZ

  2. Tez No

    711442

    Meta bolluğunun fantazmagorik teşhiri: Dünya fuarlarının emsali niteliğindeki İzmir Enternasyonal Fuarı'nda tüketim kültürü ve gösterinin tezahürleri

    The phantasmagorical display of commodity abundance: The consumer culture's and the spectacle's manifestations in the Izmir International Fair

    EMRE HAÇAN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    İletişim BilimleriGalatasaray Üniversitesi

    Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLSÜN GÜVENLİ

  3. Tez No

    923328

    Türkiye'de neoliberalizm ve sinema: Toplumsal ve siyasal değişim, küresel eğilimler ve yeni yönelimler (1980-2020)

    Neoliberalism and cinema in Turkey: Social and political change, global trends, and new directions (1980-2020)

    HÜSEYİN UTKU GÜVEN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2024

    Siyasal Bilimlerİstanbul Üniversitesi

    Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı

    PROF. DR. ADİL BAKTIAYA

  4. Tez No

    968325

    Public funding in the Turkish national film industry

    Türk sinemasinda devlet destekleri

    ADNAN ŞAHİN

    Yüksek Lisans

    İngilizce

    İngilizce

    2025

    Sahne ve Görüntü Sanatlarıİhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi

    İletişim ve Tasarımı Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. COLLEEN BEVIN KENNEDY-KARPAT

  5. Tez No

    555761

    Türk sı̇nemasında meslek tanımları ve sendı̇kalaşma

    Profession definitions and unionization in Turkish cinema

    HÜSEYİN AYDIN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2019

    Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileriUşak Üniversitesi

    İletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. MERAL ÖZÇINAR

Geri Dön