Türkçe sözlüke misallerle tarif teklifleri
Definition proposals for Türkçe sözlük with examples
- Tez No: 1000382
- Danışmanlar: PROF. DR. MUSTAFA S. KAÇALİN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı sözlük, Klasik mantık, Modern mantık, Sözlükbilim, Türkçe sözlükler, Comparative dictonary, Classical logic, Modern logic, Lexicology, Turkish dictionaries
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Anlaşma ihtiyacı, insanlığın varlığıyla aynı yaştadır. Bu ihtiyaç dil öğrenmeye; dolaylı olarak kelime öğrenmeye dönüşmüştür. Dil öğrenmenin temel taşlarından biri kelime öğrenmektir. Kelime öğrenmek isteyen veya bir kelimenin anlamını merak eden herkesin başvurduğu ilk kaynak sözlüktür. Sözlüklerin bu ihtiyaca cevap verebilmesinin yolu ise içinde barındırdığı tariflerin doğru ve anlaşılır olmasından geçer. Bu çalışmanın araştırma sorusu;“TDK Türkçe Sözlükteki tarif problemleri nelerdir; açık ve anlaşılır tarifler nasıl meydana getirilebilir?”şeklinde meydana getirilmiştir. Bu çalışmanın hedefi; Türkçe Sözlükteki hatalı veya tutarsız görülen tarifleri belirleyerek alan uzmanlarından alınan bilgiler ve mantık ilkeleri doğrultusunda düzeltmeler sunmak ve açık, anlaşılabilir tarif tekliflerinde bulunmaktır. Çalışmanın hedefi doğrultusunda şu alt hedefler belirlenmiştir: 1. Türkçe Sözlükteki tarif sorunlarını belirlemek, 2. Bu sorunlara çözüm üretmek, 3. Çözümler doğrultusunda mantık ilkeleri çerçevesinde açık ve anlaşılır tarifler yapmak. 4. Yapay zekâ desteğiyle bir tarif çerçevesi ve tarif teklifinde bulunmak. Çalışmada TDK Türkçe Sözlük (2023) taranmış, kategoriler ve tarifi yapılacak kelimeler belirlenmiştir. Eksik veya problemli olduğu düşünülen kelimeler belirlenmiş, bu doğrultuda kategoriler oluşturulmuştur. Kategorilerin belirlenmesinin ardından alan uzmanlarıyla görüşmeler yapılmış, mevcut sözlüklerdeki tarifler dikkate alınarak tarif tekliflerinde bulunulmuştur. Ayrıca elde edilen bulgulardan hareketle ChatGPT Plus 5 ve Gemini 2.5 ile tarif çerçevesi belirlenerek ChatGPT Plus 5 ve Gemini 2.5 tarafından tarif tekliflerinde bulunulması sağlanmıştır. Çalışma, Türkçe sözlüklerde yer alan tariflerin çoğunda sistematik bir çerçeve eksikliği bulunduğunu, özellikle farklı disiplinlere ait kelimelerde bu eksikliğin belirginleştiğini göstermiştir. Cins+fasıl ilkesi üzerine kurulan yeni model, hem Türkçe sözlüklerdeki dağınıklığı giderme hem de kullanıcıya kavramda netlik kazandırma açısından mühim bir adım olarak değerlendirilebilir. Bu araştırmanın bulguları, Türkçe Sözlükte tarifin metodolojik bir zaruret olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada teklif edilen yapı, hem anlam aktarımında nesnellik hem de sözlük maddelerinin kendi içinde tutarlılık kazanmasını sağlamıştır. Bu yönüyle araştırma, Türkçe sözlüklerde tarif yapımına ilişkin yeni bir standart teklifi sunmakta ve gelecekte hazırlanacak sözlüklere uygulama açısından somut bir model teklif etmektedir.
Özet (Çeviri)
The need for communication is as old as humanity itself. This need has evolved into the process of language learning, and indirectly, into the process of vocabulary acquisition. One of the fundamental pillars of language learning is vocabulary development. The first source consulted by anyone who wishes to learn a word or understand its meaning is the dictionary. The ability of dictionaries to meet this need depends on the accuracy and clarity of the definitions they contain. The main research question of this study is: What are the definitional problems in the TDK Turkish Dictionary, and how can clear and comprehensible definitions be formulated? The study aims to identify the erroneous definitions found in the Türkçe Sözlük and to reconstruct them in a clear and comprehensible manner, in consultation with subject-matter experts and in accordance with the principles of logic. In line with this objective, the study sets out the following sub-objectives: 1. To identify the definitional problems in the Türkçe Sözlük. 2. To propose solutions to these problems. 3. To formulate clear and comprehensible definitions within the framework of logical principles. 4. To develop a definitional framework and definition proposals with the support of artificial intelligence. For this purpose, the TDK Türkçe Sözlük (2023) was examined, and categories and words to be defined were determined. Words deemed incomplete or problematic were identified, and categories were created accordingly. After the categorization process, interviews were conducted with field experts, and definition proposals were developed based on existing dictionary definitions. Furthermore, by utilizing ChatGPT Plus 5 and Gemini 2.5, a definitional framework was established and AI-assisted definition proposals were generated. The study revealed that most definitions in Turkish dictionaries lack a systematic framework, a deficiency that becomes particularly evident in words belonging to different disciplines. The newly proposed model, grounded in the“proximate genus+differentia specifica”principle, can be considered a significant step toward reducing inconsistency in Turkish dictionaries and enhancing conceptual clarity for users. The findings of this research demonstrate that, in Turkish lexicography, definition is a methodological necessity. The proposed system ensures objectivity in meaning transmission and internal consistency among dictionary entries. In this respect, the study offers a new standard for definition construction in Turkish dictionaries and provides a concrete model applicable to future lexicographic works.
Benzer Tezler
- Ahmed-i Da'i Tıbb-ı Nebevi: İmla - fonetik - morfoloji - karşılaştırmalı metin, indeks ve sözlük, I. cilt
Başlık çevirisi yok
ÖNDER ÇAĞIRAN
Doktora
Türkçe
1992
Türk Dili ve Edebiyatıİnönü ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. GÜRER GÜLSEVİN
- Erzurum yöresinde oltu taşı ile üretilen kolyeler üzerine bir araştırma ve yeni kolye tasarımları
Başlık çevirisi yok
SEMA BULAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
El SanatlarıGazi ÜniversitesiEl Sanatları Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TEVHİDE ÖZBAĞI
- 1985-1986 yıllarında Polatlı Devlet Hastanesine kaza nedeniyle başvuranların incelenmesi
Başlık çevirisi yok
FERHAN ŞENOL
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
İlk ve Acil YardımGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. HİKMET PEKCAN
- Devrelerin büyük işaret cevaplarının bilgisayar yardımıyla bulunması
Başlık çevirisi yok
NÜKHET GÜNEYİ
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Elektrik ve Elektronik MühendisliğiUludağ ÜniversitesiElektrik-Elektronik Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERGÜR TÜTÜNCÜOĞLU